A pesar dos bos datos obtidos pola construción nos últimos anos, que o mostran como unha actividade robusta e motor económico de España, o sector atopa moitas dificultades para atopar a persoas traballadoras para a execución das obras, con especial foco nos mozos, cuxa presenza se viu reducida de forma continuada desde 2008 . Este problema se magnifica pola infrarrepresentación da muller na construción e polo envellecemento dos seus profesionais para os que non existe unha substitución xeracional. Son moitas as actuacións de formación, emprego e imaxe que se están acometendo desde o sector para reverter este desafío de rexeneración laboral. 

Palabras crave: Construción; Formación; Emprego; Imaxe

Despite the good data obtained by construction in recent years, which show a robust activity and an economic driver in Spain, the sector faces many difficulties in finding workers to carry out construction sites, with special focus on young people, whose presence has continuously decreased since 2008 . This problem is amplified by the underrepresentation of women in construction and by the aging of its professionals for whom there is no generational change. There are many actions about training, employment and image that are being undertaken by the sector to reverse this challenge of labour regeneration.

De acordo con os infodatos ofrecidos polo Observatorio Industrial da Construciónda Fundación Laboral da Construción (FLC, entidade paritaria creada hai 30 anos polo sector da man dos empresarios da Confederación Nacional da Construción, CNC e dos sindicatos de Comisións Obreiras do Hábitat, CCOO do Hábitat, e da Unión Xeral de Traballadores Federación de Industria, Construción e Agro, UXT FICA) en , 2022 o sector segue mostrando datos positivos na maioría dos indicadores económicos. Destaca o crecemento da ocupación que sitúa o número de ocupados en . 1 321 . 000 , + 2 , 3 % de variación anual ( 11 , 1 % mulleres) e o aumento dun 2 , 5 % do número de empresas, para un total de . 136 224 . A licitación pública tamén continúa en con 2022 un ritmo moi positivo, alcanzando os 30 . 074 millóns, para anotar unha variación anual de , 27 9 %, así como os visados de obra nova que se incrementan en + 1 , 5 %.

Todos estes datos mostran un sector consolidado, motor da economía española ( 4 , 8 % de achega ao PIB), que é o artífice do mantemento e dotación de infraestruturas, a creación de vivendas e a rehabilitación destas para facelas máis eficientes, sustentables e confortables.
 

A pesar da positividad dos datos socioeconómicos, é un feito contrastado que o sector da construción está a ter moitas dificultades para atopar aos profesionais que necesita para executar as obras que están proxectadas e as que están en marcha. Unha simple procura en Google arroxa decenas de entradas e artigos nos que os actores principais do sector veñen alertando desta falta de persoal, que está a pór en risco o desafío enerxético europeo de rehabilitar 1 , 2 millóns de vivendas ata 2030 , obxectivo parcialmente financiado con . 6 820 millóns provenientes do Compoñente 2 . Plan de rehabilitación e rexeneración urbana do Mecanismo de Recuperación e Resiliencia, posto en marcha por Europa con motivo da crise sanitaria desatada polo coronavirus. 

Dado que, de acordo con o Ministerio de Transportes, Mobilidade e Axenda Urbana, no 2022 ano rexistráronse 24 . 065 visados para reforma, o cumprimento do obxectivo necesitaría quintuplicar o número de visados actual anualmente, só nesta subactividad da construción:

Segundo cálculos do Goberno de España, acometer todas estas obras necesitaría polo menos da creación de . 188 300 empregos directos e ata 400 . 000 indirectos. Estas estimacións realízanse polo Grupo de Traballo de Rehabilitación, calculado sobre 18 empregos por millón investido en rehabilitación enerxética. Os empresarios da construción van moito máis alá e cifran a necesidade en máis de . 700 000 empregos. En todo caso, o impacto no sector da rehabilitación será aínda maior se a iso súmanse os empregos inducidos, e considérase o enfoque integral da rehabilitación nalgunhas dos investimentos do compoñente (sustentabilidade, habitabilidade, accesibilidade, etc.)

A carencia de man de obra tamén é percibida polas propias empresas de construción, xa que nunha consulta efectuada a empresas 600 do sector en realizada 2022 pola FLC, determinouse que, aínda que ata un 74 % das empresas tiñan a intención de contratar a persoas traballadoras, o 70 % consideraba que non ían poder cubrir os postos que tiñan previsto contratar. As ocupacións máis demandadas foron:
 

Os motivos que apuntan as empresas que poderían estar detrás da dificultade de contratación céntranse, especialmente, na carencia de persoal cualificado, que se explica, entre outros, pola escaseza de alumnado en formación de construción ou a limitada entrada de persoas novas ao sector.

Segundo o último informe sobre a Formación Profesional en Edificación e Obra Civil desenvolvido polo Observatorio Industrial da Construción, no curso 2021 - 2022 , as persoas matriculadas en calquera grao de Edificación e Obra Civil (EOC) ascenderon a . 6 256 (só o 0 , 6 % con respecto ao total de persoas matriculadas en FP en España). Con todo, cos datos dispoñibles do curso 2020 - 2021 , soamente finalizaron 1 . 678 persoas ( 331 alumnos/as en grao medio) e conta cunha taxa de abandono do 48 , 8 %. Estes datos pon de manifesto que o número de alumnos egresados na familia profesional de EOC é totalmente insuficiente para abastecer as necesidades do mercado laboral da construción, sendo un dos motivos de tensión da produtividade do sector, ao non ser capaz o sistema de formación profesional (FP) de fornecer forza laboral cualificada.

Potencialmente, esta situación provoca, á súa vez, unha convivencia na contorna laboral de persoal cualificado con formación regulada con persoas traballadoras que presentan unha baixa cualificación en igualdade de condicións de acceso e, nalgúns casos, de permanencia no sector, o que desincentiva a matriculación na formación regulada, ao non proporcionar sobre o papel ningunha vantaxe.

Esta realidade xera un círculo vicioso, xa que os centros educativos tenden a ofertar prazas nos ciclos e títulos máis demandados, recortando prazas naqueles que non logran implementar, reducíndose tanto as matriculacións como a oferta de prazas nas distintas comunidades autónomas. Esta diminución de prazas afecta a centros públicos e privados, que non ven rendible ofertar ciclos de EOC, ao ser unha formación maioritariamente práctica e con custos moi elevados de consumo de materiais e infraestruturas. Ao non existir suficientes prazas, os equipos orientadores non prescriben cursar FP en EOC, ben por descoñecemento ou pola crenza de que é unha formación residual, circunstancia que perpetúa o prexuízo social de que a construción é unha actividade que acolle persoas derivadas do fracaso escolar, proxectando unha imaxe do sector caduca e non coincidente coa realidade.
 

Os datos derivados da Enquisa de Poboación Activa (EPA), realizada polo Instituto Nacional de Estatística (INE), mostran que a presenza de menores de anos 29 reduciuse en nada menos que 16 puntos porcentuais desde 2008 , aumentando todas as franxas de maiores de .. 40

Unha parte deste escenario podería ter a súa explicación no sucedido durante a crise de , 2008 que afectou de maneira moi sensible á industria da construción, provocando a perda de case dous terzos dos seus afiliados/as á Seguridade Social, é dicir, máis de . 1 700 . 000 traballadores/as. Esta dramática caída provocou un sentimento de rexeitamento polos mozos, e a sociedade en xeral de todo o relacionado coa construción, percibíndose como un sector onde non se garantía un traballo estable e duradeiro no tempo. Tamén como unha ocupación á que se accedía cunha baixa cualificación, sen oportunidades de recolocación en caso de desemprego, un traballo físico con moito desgaste e realizado en condicións climatolóxicas xeralmente adversas. En fin, o sector tivo “moi mala prensa”, converténdose inxustamente no maior culpable da crise sufrida.

Co obxectivo de profundar neste problema, a FLC publicou no Observatorio Industrial da Construción o estudo sobre a poboación nova e o sector da construción. Estudo cuantitativo,de face a coñecer a opinión das persoas con idades comprendidas entre os 16 e 29 anos ante o sector. O estudo realizouse con base en . 1 110 entrevistas ( 210 mozas con experiencia no sector) e obtivo uns resultados moi interesantes.

A construción preséntase ante a xente nova como un sector descoñecido, do que teñen unha percepción un tanto distorsionada: o coñecemento sobre esta actividade é superficial (para eles circunscríbese ao arquitecto e o albanel, cando existen máis de ocupacións 50 diferentes que poden intervir nunha obra) e está baseado en estereotipos, sendo estes una das principais barreiras para que os mozos sentan atraídos por esta actividade. 

En efecto, aínda que as persoas novas consideran á construción como necesaria para o benestar social, para o desenvolvemento dun país, para facer mellor o futuro para as xeracións vindeiras e como un sector onde hai tecnoloxía e innovación, tamén é moi habitual que realicen asociacións principalmente negativas. A dureza do traballo, o esforzo físico que require ou as condicións laborais, á intemperie, son algunhas das mencións que, en maior medida, capitalizan a definición do sector por parte dos mozos.

No entanto, a pesar dos freos ou reticencias de entrada ao sector, unha vez que a poboación nova accede á construción, a percepción en xeral é diferente: quen traballan actualmente na actividade están satisfeitos, predispostos a continuar. Segundo o estudo, algo máis de de 4 cada 5 mozos que traballan en construción decláranse totalmente ou bastante satisfeitos e ningún dos entrevistados declárase insatisfeito co seu traballo. Ademais, 7 de cada 10 dos mozos ocupados en construción recomendaríao a outros mozos. 

En , 2022 as mulleres afiliadas á Seguridade Social no sector foron 147 . 337 , o que supón 7 . 711 traballadoras máis que en , 2021 alcanzándose o maior peso porcentual de mulleres na construción, 11 , 1 %, desde 2016 . Ademais, mentres que o crecemento do emprego no sector foi dun 3 , 5 %, o das mulleres alcanzou o 5 , 5 %, superior mesmo ao rexistrado para as mulleres no conxunto dos sectores produtivos ( 5 , 1 %)

Aínda que son datos positivos e que apuntan a un progresivo aumento da presenza da muller na construción, apenas 5 . 500 traballadoras fano en ocupacións a pé de obra ( 3 , 7 %), o que supón unha cifra aínda moi pequena. 

Tampouco neste caso a FP está a achegar unha solución, xa que, de acordo con o estudo sobre FP en EOC mencionado, sobre o total das mulleres que cursan calquera ciclo de FP básica só o 0 , 3 % elixe facelo nesta familia profesional. É aínda máis baixo entre as que optan por un Grao Medio, que queda no 0 , 2 %, mentres que a maior porcentaxe obtense nos de Grao Superior cun 0 , 6 %. Se se pon o foco na distribución dentro da propia familia profesional obsérvase:
 

Resumindo, só foron 417 as mulleres que realizaron no curso 2021 – 2022 un ciclo de FP básica ou de grao medio, polo que a familia EOC pódese considerar como de pouco interese para as mulleres, xa que é unha das que menos matriculación feminina ten. No entanto, a incorporación das mulleres ao sector podería ser uns dos factores que incrementase o peso das persoas traballadoras que contan con FP, xa que, segundo O Observatorio da Formación Profesional en España, as mulleres con estudos de FP son máis frecuentes na Construción que no conxunto de sectores. 

De todos os problemas que afectan o sector da construción o envellecemento da súa poboación traballadora é un dos máis preocupantes, sendo especialmente alarmante a franxa de 50 59 a anos ( 27 , 7 %), xa que esta cifra indica que nos próximos 15 anos vanse a xubilar unha gran cantidade de traballadores (case un 35 %) mentres que só están a entrar no sector un 9 , 2 % de mozos menores de (en era 29 2008 o 25 , 2 %)

Estes datos indican que é un sector envellecido e sen taxa de reposición polo escaso interese que suscita entre a poboación nova, que, ademais, presenta o problema engadido da perda de “saber-facer” que posúen estas persoas traballadoras senior da construción, xa que non disporán nos anos previos á súa xubilación dunha masa crítica á que transmitir este coñecemento.

Aínda que esta problemática tamén está a afectar ao resto de Europa, fundamentalmente a países como Francia, Alemaña ou Italia, paradoxalmente, España é un país cunha taxa de paro xuvenil superior ao 40 %, polo que sorprende que a poboación nova non aproveite as saídas laborais que ofrece a construción que, aínda que foi inxustamente demonizada, é unha actividade moi profesional, cuns salarios por encima da media doutros sectores afíns, moi tecnificado e cunhas oportunidades de desenvolvemento persoal e profesional moi atractivas.

Dada a complexidade deste problema, o sector está a pór en marcha distintas actuacións e proxectos, algúns deles a través da FLC, para atraer a persoas traballadoras, especialmente novas e mulleres, á construción. Estas medidas pivotan sobre tres liñas estratéxicas fundamentais: a atracción das persoas traballadoras que o sector necesita, a mellora da imaxe da construción e o impulso da cualificación profesional.

Atracción das persoas traballadoras que o sector necesita

Unha das claves para a atracción de persoas á construción é a orientación laboral especializada. Na FLC esta actividade realízase de maneira integral e atendendo ás características individuais das persoas, facilitando itinerarios integrais que combinan a adquisición de competencias persoais, transversais e técnicas que melloran a súa empregabilidade, de tal maneira que se poida facilitar ás empresas o persoal que requiren para mellorar a súa produtividade.  

Para tal fin, son varios os recursos cos que se conta nos servizos de emprego: 
 

Estes recursos aplícanse utilizando unha metodoloxía compartida que combina sesións individuais e grupales, que integran modelos pedagóxicos, psicoloxía positiva e organizacional, informacional e motivacional, que se traducen en itinerarios adaptados, vivenciais, creativos e autónomos, cuxo obxectivo é reforzar a autoestima e o afán de superación. Así mesmo, cabe resaltar a colaboración con entidades do terceiro sector e mesas de emprego, que promoven a mellora do emprego e do tecido social, de maneira que coñezan de primeira man as necesidades do sector da construción, perfís máis demandados, coñecemento do sector produtivo e dos propios servizos da FLC. Por exemplo, colabórase con entidades como: ACCEM, Cáritas, Cruz Vermella, Fundación CEPAIM, Fundación Don Bosco, Fundación INSERE, Fundación Santa María a Real, Fundación Secretariado Xeral Xitano, etc.

Ademais das actuacións de carácter privado, a axuda por parte da Administración Estatal e Autonómica é clave, xa que gran parte da nova man de obra do sector ten que vir da man dos servizos de orientación públicos. Neste sentido, unha das medidas urxentes pasa por mellorar o sistema de orientación profesional, debido a que, para a gran maioría dos axentes de emprego dedicados á orientación, o sector é un gran descoñecido, polo que non orientan aos mozos cara á formación en actividades da construción por falta de información cualificada e tampouco a persoas desempregadas cara ás oportunidades laborais que ofrece a construción.
 

Así, folga dicir que a colaboración público-privada é esencial para a atracción de man de obra á construción. A este respecto, cabe salientar que a FLC co proxecto Cimentos para o Emprego, financiado polo Ministerio de Dereitos Sociais e Axenda 2030 , desenvolve unha estratexia de coordinación con administracións, empresas e cidadanía que facilita a incorporación de persoas cualificadas nos oficios da construción, mediante o desenvolvemento de recursos e metodoloxías validadas por experiencias adaptadas ás realidades e características locais e produtivas de cada territorio. Efectivamente, un dos obxectivos centrais do proxecto é posibilitar unha orientación vocacional tanto a alumnado como persoas desempregadas en xeral, facilitando unha toma de decisións informada, permitindo a posibilidade de describir á construción como un sector que ofrece posibilidades reais de emprego de calidade, de tal forma que se preveña a súa “invisibilización” no sistema de atención integrada, circunstancia que pode derivar na súa exclusión social.  

Desde o punto de vista individual, os elementos panca para a activación do potencial de mozos, mulleres e persoas en desemprego en xeral dentro do sector debe ser un interese xenuíno e vocacional, a toma de decisións informada, a cualificación técnica, e a adquisición de competencias transversais que lles empodere e profesionalice.

Mellora da imaxe do sector

O obxectivo é cambiar a imaxe da construción, pondo en marcha distintas iniciativas que fomenten a atracción de persoas, sobre todo novas e mulleres ao sector:

Tal e como se explicou, a pesar da alta taxa de desemprego en España, o sector atopa serias dificultades para establecerse como unha opción elegible para que as persoas desempéñense profesionalmente. Gran parte do problema débese, principalmente, a ideas preconcibidas que non obedecen á realidade da construción, pois na actualidade é un sector innovador, seguro e sustentable, ademais dunha opción de emprego de calidade, con condicións salariais dignas e con dereitos, garantidos polo Convenio Xeral do Sector da Construción (CGSC).

Por tanto, todas as medidas teñen que ir na liña de cambiar esa percepción e trasladar á sociedade unha imaxe real, a dun sector cunhas perspectivas cargadas de futuro e de oportunidades de desenvolvemento profesional. Para tal fin, é necesario trasladar unha visión máis positiva e actual da construción, dando a coñecer á sociedade as súas verdadeiras fortalezas, superando os antigos clixés negativos desta actividade económica. O feito certo é que agora a construción é máis tecnolóxica, máis sustentable e innovadora, e estes son as mensaxes que hai que trasladar á sociedade.

Ademais, é un sector que realiza profesionalmente aos seus traballadores/as máis que noutras actividades e está moi diversificado en canto ás súas tarefas. A integración técnica con outros sectores e subsectores afíns posibilita o crecemento e mobilidade do persoal, cunha interesante combinación dos perfís cualificados. É un traballo polivalente, dinámico, cun permanente desenvolvemento de materiais e técnicas construtivas que incrementan a especialización de procesos e persoas. Por iso, o sector posibilita o desenvolvemento profesional desde a etapa inicial, a adquisición de novas competencias, pór en práctica o potencial creativo, o estímulo intelectual pola formulación de novos retos técnicos, o traballo en equipo e unha contorna aberta e cambiante. 

Todo iso baixo un Convenio que ofrece unhas condicións laborais atractivas, con salarios competitivos en todas as categorías profesionais, xornadas laborais racionais e horarios acoutados, por non falar de medidas novas e históricas como a creación dun plan de pensións colectivo sectorial. Por tanto, un sector motor económico sólido, cun peso determinante na economía estatal, ademais de ter un gran valor social como xerador de riqueza, tanto de forma directa como indirecta, e que garante unha demanda estable de emprego.

Das moitas actuacións que se están pondo en marcha para cambiar a imaxe do sector e lograr unha maior atracción de mulleres e mozas caben destacar as seguintes:
 

Mulleres

Poderían identificarse varios motivos que expliquen a limitada presenza de mulleres no sector da construción, especialmente en tarefas de produción, pero quizais o principal é que sempre se percibiu como unha actividade masculinizada. Esta circunstancia provoca que moitas mulleres, cando se atopan na tesitura de decidir o seu futuro profesional, non se expoñan a construción como unha opción laboral para elas, optando por outras saídas laborais. 

Desde a FLC, con iniciativas e proxectos europeos como o Women Can Build (WCB), está a traballarse neste cambio de percepción, de face a favorecer o impulso da inclusión laboral da muller no sector, promovendo a orientación educativa e profesional, a ruptura de estereotipos, campañas de sensibilización e o fortalecemento da imaxe de mulleres da construción como prescriptoras.

Mozos

Co uso de distintas canles de difusión (redes sociais) e con diversos medios (material audiovisual) está a tentarse incrementar o coñecemento cualificado do sector para que non se apoie en estereotipos e prexuízos. Así, está a difundirse o esforzo que se está realizando para evitar a sinistralidade, a estabilidade laboral existente ou o futuro laboral e crecemento do sector, pondo o foco nas necesidades de rehabilitación enerxética de edificios, uso de novas tecnoloxías (internet das cousas – IoT -, Bulding Information Modelling – BIM -, Blockchain, realidade aumentada e virtual, robótica, drones, impresión 3 D, etc.), formación especializada, etc. 

En definitiva, está a remarcarse todo o positivo que xa está presente na construción e que non percibiran ata agora os mozos, tratando de chegar ao segmento da poboación que podería estar máis identificado o sector e que traballaría nel sen dubidalo.

Impulsar a cualificación profesional que o sector necesita

Unha gran parte á solución do problema de man de obra do sector pasa polo impulso da cualificación na familia profesional de EOC, que ha de traducirse, necesariamente, nun incremento drástico de persoas matriculadas en FP básica e FP de grao medio (Graos D, segundo nova nomenclatura establecida pola Lei Orgánica 3 / 2022 , de de 31 marzo, de ordenación e integración da Formación Profesional), así como un maior impulso dos certificados profesionais (Grao C), actuacións que faciliten un achegue continuo e estable de novos profesionais á construción.

O sector, coa FLC á fronte, aposta pola implementación dunha serie de factores esenciais na formación, que son claves para contribuír a unha maior atracción de persoas a estes cursos:

• Formación práctica, con centros de formación perfectamente equipados, con materiais e con persoal docente expertos en actividades de construción.
• Formación dual, con expertos en intermediación con empresas para garantir unha óptima adquisición de contido práctico na empresa en alternancia co centro de formación.
• Innovación educativa, con metodoloxías, recursos didácticos e uso de tecnoloxía (simuladores de realidade virtual e aumentada, aplicacións, e-learning) para poder facilitar o proceso de ensino-aprendizaxe ao alumnado nos distintos plans formativos que se ofrecen, facéndoos máis atractivos.
• Microcertificaciones acumulativas, máis flexibles e adaptables ás necesidades concretas das persoas, por medio de recoñecementos expedidos sobre competencias profesionais concretas (microcredenciales).
• Itinerarios formativos, con camiños curriculares e recoñecidos oficialmente para as persoas traballadoras do sector, de maneira que poidan evolucionar e crecer na súa carreira profesional, ordenadamente e de forma adaptada aos tempos e necesidades da construción.
• Detección de necesidades, cun sistema preciso, flexible e inmediato que facilite unha identificación concreta das demandas de empresas e persoas traballadoras do sector, permitindo unha mellor adaptación aos diferentes escenarios, unha eficiente utilización de fondos destinados a formación e, polo tanto, unha maior taxa de inserción laboral.
• Posta en valor da formación como medio para que as persoas poidan conseguir un emprego e persoal cualificado para as empresas, situando á FLC como “Universidade do sector”.

En conclusión, o desafío da rexeneración laboral ao que se enfronta o sector da construción é superlativo, sendo moitas as actuacións de formación, emprego e imaxe que se teñen que acometer para lograr unha maior atracción de persoas novas e mulleres a esta actividade que, como se relata nun coñecido conto, pode ser persoal e profesionalmente moi plena.

Contan que unha vez un viandante paseando pola cidade atópase con tres obreiros que están a traballar nunha construción. Este pregúntalle ao primeiro deles que está a facer: "Estou a pór ladrillos, despois feito a mestura e coloco máis ladrillos encima", di o primeiro. A mesma pregunta repítella ao segundo obreiro. "Estou a construír unha parede", é a súa sinxela resposta. Pero o terceiro obreiro cando se lle fai a mesma pregunta responde orgulloso: "Estou a construír unha catedral!"