É un pracer presentar a edición deste número, que representa a continuidade de CMT na súa nova época e, ao mesmo tempo, manifestar a miña alegría pola boa acollida que tivo número anterior. Son consciente de que, ao renovar esta iniciativa, estamos a cumprir cunha das funcións como servizo público do noso organismo: a de difundir e compartir información do mercado de traballo co obxectivo de que sexa de utilidade para toda a ciudadania. 

Como economista laboral é un pracer ter a oportunidade de presentar un novo número dunha revista como “Cadernos do Mercado de Traballo”. A comunicación entre os investigadores sociais e quen lidan cos problemas do mercado de traballo día a día non é sempre todo o fluída que debese. Revistas como “Cadernos do Mercado de Traballo” permiten que esa comunicación se produza entre quen constrúen novas análises do mercado de traballo e quen teñen que deseñar as políticas correspondentes no día a día. Para os académicos esta interacción supón coñecer que está a pasar “a pé de obra” e obter unha visión dos problemas máis aló das estatísticas ou os estudos de casos concretos. Para quen están na administración pública nos seus diferentes niveis é unha oportunidade para ver o bosque máis aló do interese que poida ter cada árbore en particular ou ser conscientes da importancia de certas cuestións a un prazo de tempo máis longo que o problema urxente que asalta aos xestores das políticas laborais. De aí, o carácter interdisciplinar e interinstitucional da maioría dos seus artigos. Os problemas do mercado de traballo non teñen unha soa dimensión e, en multitude de ocasións, desbordan os límites de cada disciplina académica (economía, socioloxía, etc.). Así pois, medios como este son imprescindibles para construír un diálogo entre as análises provenientes de diferentes disciplinas que sexa útil para quen deben deseñar as políticas laborais e aplicalas.

Cadernos do Mercado de Traballo é unha iniciativa do Observatorio das Ocupacións do Servizo Público de Emprego Estatal que pretende abordar desde diversas perspectivas, visións e ámbitos territoriais, temas vinculados ao comportamento do mercado de traballo, considerando tanto a súa evolución, fenómenos e tendencias como aspectos metodolóxicos para a súa análise.

A posibilidade de poder capitalizar a prestación de desemprego na modalidade de pago único é unha alternativa para persoas emprendedoras que queren empezar de novo. Neste artigo, Víctor Santa-Bárbara explícanos o concepto e as 3 modalidades de pago único: autónomo, incorporación ou creación dunha sociedade mercantil e cooperativas e sociedades laborais. De especial relevancia, é a presentación que nos fai o autor sobre un estudo que realizaron na Dirección Provincial de acerca Barcelona dos efectos do cobro da prestación como pago único, entre 2019 e 2022 . A media nestes anos é dun 71 % de persoas que pasado 1 ano, manteñen a actividade, e un 53 % seguen despois de anos, 4 o que converte a esta medida nun éxito.

La orientación laboral se puede definir como un proceso para ayudar y acompañar a una persona que busca o quiere mejorar su empleo, a través del desarrollo de competencias personales, técnicas y profesionales que posibiliten su acceso o mantenimiento de un puesto de trabajo. Tal como nos destaca Irene Pastor en este artículo, el Observatorio de las Ocupaciones, facilita en la web del SEPE, contenidos e instrumentos específicos que se adaptan a las diferentes personas destinatarias, para informar y explicar la realidad de los distintos ámbitos del mercado de trabajo y de las competencias necesarias para acceder a un empleo. También, nos invita a observar detenidamente cada uno de ellos.

XVIII Jornadas Técnicas del Observatorio de las Ocupaciones. (La Palma 14 - 15 de Junio de 2023 )
Baixo a lema “Innovamos, compartimos, avanzamos” celebráronse as XVIII Xornadas Técnicas do Observatorio das Ocupacións do SEPE en Santa Cruz de la Palma, os dias 14 e 15 de xuño de , 2023 co fin de mellorar a análise da situación do mercado laboral e a comprensión das tendencias do emprego. Nestas xornadas participaron os técnicos da Rede do Observatorio das Ocupacións, composta por analistas dos Servizos Centrais e das Direccións Provinciais do SEPE; técnicos do Servizo Público de Emprego Estatal; expertos da Comisión Europea e Consultores de Tecnoloxías da Información e das Comunicacións. 
 

Desde mediados da primeira década deste século o mercado laboral alemán experimentou un marcado dinamismo en contraste co resto de países europeos mostrando unha maior resistencia ás distintas crises. Christian Hutter e Enzo Weber analizan este comportamento diferencial sinalando múltiples factores que puideron influír, como son as distintas reformas laborais -concretamente as reformas de Hartz-, a achega da inmigración, o incremento do emprego a tempo parcial, menores custos salariais, melloras nos procesos de intermediación, a redución do poder de negociación dos traballadores ou a redución da propensión ao despedimento por parte das empresas entre outros. Unha vez constatado o forte crecemento do mercado laboral, entre as conclusións que se poden chegar e as leccións aprendidas os autores mencionan que actualmente Alemaña está a experimentar unha débil produtividade e unha evolución salarial bastante mediocre e que por tanto, no futuro, a prioridade debe de estar  en mellorar a calidade por encima de crecer en cantidade.

O Barómetro do Mercado laboral Europeo, é unha iniciativa da Rede Europea de Servizos Públicos de Emprego, a PES Network, impulsado polo Institute for Employment Research (IAB), Instituto de investigación da Axencia Federal Alemá de Emprego, onde Christian HuttereEnzo Weber, iniciaron este proxecto internacional para desenvolver un indicador do mercado laboral a escala europea. O seu obxectivo é reflectir as previsións da  evolución do desemprego e do emprego, a curto prazo. Para iso, pregúntase ás oficinas dos Servizos Públicos de Emprego de numerosos países europeos, aos que se vai a unir o SEPE e as 17 CCAA.

O mercado de traballo actual é dinámico, complexo, heteroxéneo e con múltiples dimensións. O Observatorio das Ocupacións do SEPE ten como obxectivo coñecer, estudar e analizar a realidade dese cambiante mercado laboral do noso país. Así, descríbenolo Ana Laseca no seu artigo, onde pon o foco na relevancia da profesionalidade dunha rede de analistas no ámbito provincial e nacional que responden as necesidades de información sobre mercado de traballo de demandantes de emprego, persoas traballadoras, empresas e institucións públicas. Todo iso, desde diferentes perspectivas: territorial, ocupacional, formativa, por actividades económicas e desde o estudo de perfís e de colectivos específicos.

El mercado laboral portugués ha evolucionado positivamente durante la última década, con mejoras en empleo y cualificación educativa, aunque aún enfrenta desafíos en la integración laboral de ciertos grupos. Así lo diagnostican Alexandra Moreira y Teresa Pina quienes señalan que desde 2017, Portugal ha experimentado un crecimiento demográfico gracias a un saldo migratorio positivo, aumentando su población activa y superando en actividad a la media de la UE desde 2016. A nivel educativo, el país ha reducido la proporción de personas con baja escolaridad, logrando un aumento en los niveles secundarios y superiores, acercándose a la media europea. El empleo ha mostrado una tendencia creciente, con tasas superiores a las de la UE, salvo en 2020 por la pandemia, mientras que el desempleo ha disminuido, aunque el juvenil sigue siendo alto y la tasa de larga duración se mantiene estable. Sin embargo, persisten desafíos como la infrautilización laboral y la integración de los jóvenes al mercado de trabajo.

El empleo joven en la economía social muestra un perfil concentrado en determinados sectores de servicios, a jornada completa y localizado en grandes ciudades, con diferencias entre hombres y mujeres en participación regional y sectorial, así como en la formación y la cualificación del puesto de trabajo. Este diagnóstico lo desarrollan Rosa Belén y Rosa Santero, quienes consideran que, si bien la economía social tiene un papel importante en la mejora del empleo juvenil y la reducción de las brechas de género, aún hay desafíos significativos, como la falta de visibilidad de la economía social y la necesidad de políticas que promueven la digitalización y la transición ecológica, sectores con gran potencial, pero con baja presencia juvenil actualmente.

O mercado de trabalho português evoluiu positivamente ao longo da última década, com melhorias no emprego e nas qualificações educativas, embora ainda enfrente desafios na integração laboral de determinados grupos. É o que diagnosticam Alexandra Moreira e Teresa Pina que salientam que, desde 2017, Portugal tem registado um crescimento demográfico graças a um saldo migratório positivo, aumentando a sua população activa e ultrapassando a média da UE em actividade desde 2016. A nível educacional, o país tem reduzido a proporção de pessoas com baixa escolaridade, conseguindo um aumento nos níveis secundário e superior, aproximando-se da média europeia. O emprego apresentou uma tendência crescente, com taxas superiores às da UE, exceto em 2020 devido à pandemia, enquanto o desemprego diminuiu, embora o desemprego jovem se mantenha elevado e a taxa de longo prazo se mantenha estável. No entanto, persistem desafios como a subutilização do trabalho e a integração dos jovens no mercado de trabalho.

A evolución ocupacional do mercado laboral español desde 1993 ofrece leccións útiles para anticipar os efectos da irrupción da intelixencia artificial.  Así o sinala Vicente Salgas, que analiza como os cambios tecnolóxicos e as crise económicas han transformado a estrutura ocupacional en España, e expón escenarios e desafíos ante o avance da IA. Identifica unha perda sostida de emprego en ocupacións directas de cualificación media-alta —especialmente en produción e industria— a favor de postos indirectos máis cualificados, como profesionais e directivos. España presenta unha baixa proporción de ocupacións STEM e en postos de alta dirección empresarial respecto doutros países europeos, o que a sitúa en desvantaxe fronte á transformación tecnolóxica emerxente. Comparando con outros países da UE, España mostrou un crecemento insuficiente en ocupacións de alta cualificación indirectas (managers e profesionais), con niveis especialmente baixos en STEM e TIC. Salas conclúe que o impacto da IA será amplo, pero non inmediato. No curto prazo, potenciará aos traballadores do coñecemento máis que substituílos, aumentando a demanda de habilidades analíticas, estratéxicas e creativas. Por iso, urxe reforzar a formación en competencias STEM, a reconversión laboral e a promoción de postos de liderado empresarial. Sen estas medidas, España corre o risco de agravar os seus déficits estruturais en cualificación e adaptación tecnolóxica.

A migración representa un dos grandes desafíos e oportunidades da España actual, con implicacións profundas na demografía e o mercado laboral. Mª Soidade Serrano reflexiona sobre o impacto estrutural dos fluxos migratorios na sustentabilidade económica, a cohesión social e a política pública sinalando que os fluxos de entrada están a compensar o envellecemento poboacional, sendo a esencial para manter o crecemento e a creación de emprego. Con todo, este fenómeno expón tamén retos como o acceso á vivenda, a integración laboral e a cohesión social. Tamén resalta que, aínda que os inmigrantes melloran a súa integración co tempo, persisten desvantaxes en emprego, cualificación e salarios, polo que é necesario reforzar as políticas activas de emprego, o recoñecemento de títulos e a profesionalización do sector de coidados. Á súa vez alerta sobre os desafíos da inmigración irregular, a protección de menores non acompañados e o aumento do discurso xenófobo e conclúe reclamando unha política migratoria integral, aberta e consensuada, con dimensión nacional e europea. 

Equilibrar oferta e demanda laboral e corrixir desaxustes estruturais e friccionales do mercado é o obxectivo dos servizos públicos de emprego. A súa eficacia é clave para reducir o paro de longa duración e facilitar o recrutamento empresarial, especialmente en PEMES (pequenas e medianas empresas). Tal como explícanolo Antonio González, no contexto actual do noso país, con baixa taxa de desemprego, alta mobilidade laboral e forte dualidade territorial, o seu papel é aínda máis crucial. Con todo, España mostra un financiamiento máis escaso destes servizos en comparación con outros países europeos, tanto en gasto relativo ao PIB como en relación coa súa elevada taxa de paro. Existe unha baixa intermediación por parte das institucións e as empresas non recorren aos servizos públicos para cubrir vacantes, o que afasta tamén ás persoas desempregadas. A base destes servizos debería ser a orientación, cun acompañamento personalizado no seu itinerario e aos empregadores, ademais de facilitarlles o proceso de intermediación, centrar tamén o seu foco, en prestar servizos de apoio ao emprendimiento.

FORMACIÓN, CUALIFICACIÓN E INCLUSIÓN SOCIAL: LA GESTIÓN DE PERSONAL EN LAS EMPRESAS DE INSERCIÓN 

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

A crecente escaseza de traballadores en España constitúe un fenómeno estrutural que transcende a recuperación post-pandemia. Miguel Anxo Malo analiza as súas causas profundas, as súas implicacións para o mercado de traballo e as estratexias dispoñibles tanto para empresas como para os poderes públicos. Neste marco Identifica dúas dimensións da escaseza: a insuficiencia cuantitativa de persoas dispoñibles e o desaxuste cualitativo entre as competencias dos traballadores e as requiridas polas postos vacantes. Entre os factores estruturais destacan a dixitalización, o envellecemento demográfico, a transición ecolóxica, o baixo encaixe entre educación e necesidades empresariais, e a segmentación do mercado laboral, que limita o investimento en formación. Ademais, o poder de mercado dalgunhas empresas impide axustes salariais que atraerían máis oferta laboral. Subliña que as políticas públicas deben diferenciar entre aumentar a oferta laboral (activando colectivos infrarrepresentados ou facilitando migración laboral) e corrixir desaxustes de competencias (mediante upskilling, reskilling e certificacións como microcredenciales). Neste contexto, o fortalecemento dos servizos públicos de emprego e a súa reconversión en verdadeiras axencias de xestión de vacantes resulta clave para mellorar o emparellamento entre oferta e demanda. Ademais, a escaseza de traballadores é expresión de transformacións estruturais do mercado laboral —non un fenómeno conxuntural—, e require respostas de longo prazo, integradas e baseadas en diálogo social, articulación institucional, mellora de estatísticas de vacantes e políticas activas centradas en competencias. España debe avanzar cara a un modelo de gobernación laboral capaz de anticipar e xestionar o desaxuste estrutural entre postos e perfís.

O fenómeno coñecido como a “Gran Dimisión” foi amplamente analizado no contexto estadounidense, pero tamén mostrou unha evolución significativa en España desde 2014. Julián Llorent Jurado, Dolores Gómez Domínguez, M. Patrocinio Fernández Geniz y Fco. Javier Calvo Gallego  presentan unha análise detallada das dimisións voluntarias no Réxime Xeral da Seguridade Social, abordando a súa distribución por nacionalidade, sexo e sectores de actividade, e a súa correlación con vacantes e desemprego. Esta fonte reflicte que as dimisións voluntarias han aumentado de forma sostida durante a última década, cunha breve excepción durante os anos de pandemia e que existe unha correlación positiva co aumento de vacantes e unha correlación negativa coa taxa de desemprego, o que indica que as dimisións están ligadas a unha mellora nas condicións do mercado de traballo. Pódese concluír que a “Gran Dimisión” en España é un proceso estrutural máis que conxuntural, vinculado a factores como a calidade do emprego, as expectativas xeracionais e a *reconfiguración do mercado laboral tras a pandemia. En todo caso, sinalan os autores, é necesario profundar nas causas específicas por sectores para comprender mellor esta transformación.

El proyecto piloto impulsado por el INAEM y el Departamento de Educación del Gobierno de Aragón busca integrar la orientación laboral en los centros educativos, respondiendo a la necesidad de acompañar a los jóvenes en su toma de decisiones académicas y profesionales. En un contexto de mejora del abandono escolar, Pedro Arrufat y Leticia Tomás plantean una intervención estructurada que complemente la orientación educativa tradicional con contenidos laborales adaptados. La iniciativa se basa en fichas temáticas que abordan aspectos como el mercado de trabajo, los servicios del INAEM, el autoconocimiento vocacional y la búsqueda activa de empleo. Estas actividades se diseñan colaborativamente entre técnicos de empleo y docentes, ajustando lenguaje, metodología y calendario a cada nivel educativo. El piloto, desplegado inicialmente en el IES Santiago Hernández, ha sido ampliado a otros centros, alcanzando a más de 430 alumnos con una alta valoración. El enfoque metodológico permite una orientación progresiva, personalizada y coordinada entre educación y empleo. La experiencia demuestra que acercar los servicios públicos de empleo a las aulas mejora la percepción del alumnado y refuerza la labor docente. Se concluye que una orientación integrada y bien planificada es clave para reducir el abandono escolar y mejorar la empleabilidad juvenil.

La inteligencia artificial ha irrumpido masivamente en el mercado laboral, planteando importantes desafíos legislativos. Miguel Hermosa Espeso analiza en este artículo las implicaciones y retos de esta transformación, tanto éticos como jurídicos, así como detalla exhaustivamente los modelos normativos vigentes en materia de empleo. En este contexto, se pone de manifiesto la necesidad de alcanzar el cumplimiento efectivo de un marco normativo que garantice los derechos de las personas, prestando especial atención a la transparencia de los algoritmos, la revisión humana efectiva y la protección contra cualquier sesgo y discriminación. Todo ello, en el marco del Acuerdo para el Empleo y la Negociación Colectiva que permita afianzar la negociación colectiva, la formación digital, la trazabilidad del dato y los mecanismos de supervisión.

El programa TándEM, impulsado por el SEPE y gestionado por la Fundación Secretariado Gitano, se ha consolidado como una herramienta clave para reducir la desigualdad laboral de la juventud gitana. Miriam Fernández, Arantza Fernández y Carolina Fernández exponen cómo el programa, dirigido a jóvenes de 16 a 29 años con baja cualificación, combina formación y empleo en proyectos vinculados a la transición verde y digital, logrando una inserción laboral superior al 50 % en sus tres ediciones y favoreciendo el retorno educativo. Su integración en el ecosistema Acceder garantiza acompañamiento integral antes, durante y después del proceso, reforzando competencias digitales y metodologías innovadoras como el formato semipresencial. Más allá de los resultados, TándEM ha marcado un hito al convertirse en referencia para políticas públicas: el nuevo Plan de Actuación para la Mejora de la Empleabilidad de la Población Gitana (2025-2028) incorpora este modelo, con una inversión de más de 300 millones de euros y 12 líneas estratégicas orientadas a formación, empleo y emprendimiento. El artículo concluye que la colaboración institucional y la adaptación metodológica son esenciales para garantizar igualdad de oportunidades y cohesión social.

La evaluación del impacto de la inteligencia artificial en el mercado laboral europeo y español se ha convertido en una cuestión estratégica para comprender la transformación digital en curso. Así lo plantean Elena Fernández Gascueña, Isabel Soriano Pinar y Enriqueta Villanueva Montero, quienes analizan cómo la IA está redefiniendo las competencias profesionales y los procesos de gestión de personas en las organizaciones. Hasta ahora, los diagnósticos se apoyaban en estudios fragmentados y estimaciones generales, sin una visión integrada que conectara la adopción tecnológica con la equidad y el bienestar laboral. El artículo se sustenta en datos recientes de Eurostat y del Banco de España para explicar cómo la IA, más allá de automatizar tareas, exige nuevas habilidades técnicas y blandas, plantea retos de recualificación y amplía la brecha digital en colectivos vulnerables. Se examinan las implicaciones para la política pública y la gestión empresarial, destacando la necesidad de formación continua, gobernanza ética y estrategias inclusivas. A nivel internacional, este análisis sitúa a España en un escenario de avances desiguales: progreso en competencias básicas, déficit de especialistas TIC y adopción empresarial incipiente. Comprender estas dinámicas es clave para diseñar políticas que garanticen una transición digital justa, capaz de combinar competitividad económica con cohesión social.

En los últimos 20 años, la falta de trabajadores en el sector de hostelería se ha convertido en un problema estructural en toda España. Así, nos lo describe Emilio Gallegoen este artículo, donde nos pone de manifiesto las dificultades que tienen los empresarios hosteleros a la hora de encontrar trabajadores. Por un lado, se han multiplicado por dos los empleos del sector, de 1 millón en el año 2000 , a cerca de 2 millones en el verano de este año, y por otro lado, el envejecimiento progresivo de las plantillas laborales. También, nos propone nuevas fórmulas para solucionar esta problemática y hacer un buen ajuste de oferta y demanda en este sector.

O autor argumenta que España non ten un problema estrutural e xeneralizado de vacantes tal e como reflicten as estatísticas do INE e Eurostat, senón que a taxa de vacantes é a máis baixa da Unión Europea en todos os sectores económicos e só teñen unha intensidade relativa importante na Administración Pública, sanidade e educación. Luís Zarapuz considera que esta situación contrasta coa imaxe que reiteradamente trasladan determinados sectores desde os medios de comunicación e considera que o obxectivo de culpabilizar ao traballador/a de os desaxustes do mercado de traballo (alto paro, vacantes, sobrecualificación,…) cando os pescozos de botella estarían nas empresas e non nos traballadores: a sobrecualificación explícase polo infradesarrollo do tecido produtivo en España, o tamaño medio empresarial é inferior á media europea e o sector público ten un tamaño inferior ao dos países máis desenvolvidos.

O sector da construción consolidouse como o motor da economía española, pero ao mesmo tempo, está a ter moitas dificultades para atopar man de obra, así nolo describe Javier González neste artigo, onde tamén nos reflicte as causas desta situación. Tamén, explícanos como se están pondo en marcha alternativas e solucións para favorecer unha maior entrada de mozas no sector, fomentar unha variada e innovadora oferta de FP específica, e así propiciar, unha substitución xeracional e unha maior representación da muller na construción.

As vacantes son unha das diversas expresións dos desaxustes entre a oferta e a demanda no mercado de traballo, como sinala Antonio González, que analiza no mercado de traballo español, a súa dimensión e natureza, así como dos principais factores que as explican. Para iso contempla, entro outros aspectos, as principais estatísticas dispoñibles, os informes comunitarios máis recentes e o desaxuste de competencias. Resalta que é preciso diferenciar a menor importancia das vacantes do fenómeno da existencia de desaxustes na oferta e a demanda de traballo. Estes ponse en evidencia en aspectos como o desemprego total e o paro de longa duración, así como nos desaxustes de competencias e habilidades no mercado de traballo español. Neste contexto a situación das políticas activa de emprego en España é claramente deficitaria respecto das necesidades e presenta múltiples deficiencias que deberían ser diagnosticadas, analizadas e compendiadas en profundidade.

O uso dos datos procedentes dos anuncios de emprego uniuse durante os últimos anos ás tradicionais enquisas de vacantes para a análise do mercado laboral. Como sinala Pawel Adrjan este feito forma parte dunha tendencia que se enmarca dentro dun contexto máis amplo de utilizar os datos en liña para monitorar a actividade económica. En leste articulo resalta a potencialidade dos este datos pola súa inmediatez e alto grao de detalle fronte ás enquisas non son capaces de lograr unha cobertura tan exhaustiva. A pandemia puxo en valor a súa relevancia como unha indicador clave da dinámica do mercado laboral que entre outras posibilidades permite analizar os desaxustes entre a oferta e a demanda de novos traballadores. Entre os retos a dificultade de interpretación, as limitacións de cobertura, a imposibilidade de comparación con ciclos económicos precedentes, así como a dependencia dos provedores de datos do sector privado.

Un dos principais instrumentos para analizar os posibles desaxustes entre a demanda e a oferta de emprego, é a Estatística de vacantes. Elisa Martín, explícanos como o INE leva a cabo a Estatística de vacantes en España, así como os requirimentos europeos establecidos polos correspondentes regulamentos. A fonte de información para dita Estatística de vacantes é a ETCL (Enquisa Trimestral de Custo Laboral). No 1 º trimestre, en España segundo a ETCL, a Comunidad de Madrid , Cataluña e Andalucía concentran máis da metade do total de vacantes. Ademais, España é dos 3 países coa taxa de vacantes máis baixa da UE. Entre os desenvolvementos actuais e futuros, destacan as novas fontes de obtención de datos, como a publicación de vacantes en páxinas web das propias empresas ou en portais de emprego en internet, ou as novas técnicas de captura de información, por exemplo, web scraping. Estas novas fontes e un estudo detallado que pode facilitar o SEPE, relacionado coa caracterización das ofertas de emprego e por suposto, a estatística oficial, serán as pezas crave para mellorar a análise da calidade das vacantes en España.