A poboación xitana española, con . 725 000 - 750 . 000 persoas, sitúase nunha situación histórica de desvantaxe fronte ao mercado laboral. Unha brecha laboral propiciada por diversos factores como o menor nivel educativo, pero tamén de discriminación e falta de oportunidades, que se ve máis acentuado no caso da muller xitana. Con taxas de paro do 52 %, cunha taxa de actividade do 39 % en caso da muller xitana, o presente articulo mostra como, con actuacións e programas específicos para aqueles grupos sociais que están en situación de maior vulnerabilidade, como o programa Acceder da Fundación Secretariado Xitano, contribúese á redución da brecha laboral de maneira significativa. 

PALABRAS CRAVE: emprego, poboación xitana, desigualdade, muller, discriminación.
 

The Roma population in Spain, with estimated 725 , 000 - 750 , 000 people, is at a historical disadvantage in the labour market. A labour gap caused by various factors such as lower educational level, but also by discrimination and lack of opportunities, which is more accentuated in the case of Roma women. With an unemployment rate of 52 % and an activity rate of 39 % in the case of Roma women, this article shows how specific actions and programs targeted for those groups that are in a situation of greater vulnerability, contribute to reducing the labour gap significantly. It is the case of the Acceder program of Fundación Secretariado Gitano.

KEY WORDS: employment, Roma population, inequality, women.
 

Na actualidade calcúlase que a poboación xitana española é 725 de . 000 - 750 . 000 persoas ¹ , representando o 1 , 5 % da poboación total, sendo unha das minorías máis numerosas en Europa. Para entender a brecha laboral que afecta á poboación xitana é necesario coñecer previamente o contexto socioeconómico máis amplo e a traxectoria das persoas xitanas. E é importante facelo desde a evidencia científica. A falta de datos desagregados nos indicadores xerais de emprego ou de situación social, invisibiliza a realidade das persoas xitanas e iso implica que en moitas ocasións non se dea unha resposta adecuada desde as políticas públicas. 

Por iso, a Fundación Secretariado Xitano realiza regularmente estudos específicos sobre a poboación xitana que permitan visibilizar con datos a realidade dos xitanos e as xitanas, facer a comparativa co conxunto da poboación, así como medir a evolución no tempo. Todos os estudos específicos sobre a realidade das persoas xitanas constatan que a poboación xitana é un dos grupos en situación de maior vulnerabilidade social e que sofre unha desigualdade estrutural e multidimensional; unha situación agravada polo factor da discriminación e o antigitanismo.

OEstudo comparado sobre a situación da poboación xitana en España en relación ao emprego e a pobreza 2018 ² , achega os datos máis actualizados dunha serie de estudos ( 2005 e 2011 ) centrados no emprego, facendo a comparativa co conxunto da poboación española (seguindo o modelo da EPA) e incorporando novos indicadores, ademais do emprego, para ter unha visión global da poboación xitana. 

Ademais do estudo cuantitativo das principais características demográficas e socio-laborais da poboación xitana, a investigación, encargada ao equipo da Fundación Iseak, liderado por Sara da Rica (Univ. do País Vasco ), ofrece información detallada dos fogares xitanos para realizar tamén un exhaustivo estudo da pobreza ³ . 

Unha das primeiras conclusións do Estudo móstranos as diferenzas sociodemográficas que presenta a poboación xitana en comparación coa poboación xeral, e fálannos dunha poboación moi nova, xa que o 66 % da poboación xitana é menor de anos 30 , mentres que só o 30 % da poboación xeral en España está por baixo desa idade, observando tamén un forte descenso de poboación que se fai máis agudo a partir dos 60 anos. Pódese afirmar, por tanto, que a poboación xitana presenta unha composición por idade radicalmente distinta á da poboación xeral, sendo a primeira moito máis nova que a segunda. Estas diferenzas demográficas serán fundamentais para entender posteriormente as diferenzas laborais atopadas entre ambos os grupos. 

Os datos do nivel educativo que achega o Estudo ilustran dous factores diferenciais imprescindibles ao comparar o nivel educativo entre a poboación xitana e a poboación xeral. En primeiro lugar, as diferenzas en nivel educativo alcanzado entre ambas as poboacións e, en segundo lugar, unha brecha de xénero moi substancial na poboación xitana que non se observa na poboación xeral. 

Comezando polos niveis educativos inferiores, os datos mostran que entre a poboación xitana o 14 % das mulleres e o 6 % dos homes son analfabetos, mentres que para o total nacional a incidencia do analfabetismo é practicamente inexistente tanto en homes como en mulleres. A isto engádese que tan só o 17 % da poboación xitana maior de anos 16 ten completados estudos de ESO ou superiores, fronte a case o 80 % da poboación xeral, e convertendo á educación como un dos factores responsables da maior parte da brecha de desigualdade que separa a homes e mulleres xitanas dos estándares do resto da poboación e sendo leste o nivel educativo, con diferenza, o principal determinante para o emprego e, por tanto, da desigualdade socioeconómica da poboación xitana.

Unha poboación xitana onde a pobreza e a exclusión afecta a máis do 80 % do total das familias, e o 46 % é extremadamente pobre, é dicir, o ingreso equivalente de máis da metade da poboación xitana sitúase por baixo dos 310 €.A taxa de pobreza infantil sitúase nun 89 % fronte a un 30 , 7 % na poboación xeral. Por outra banda, os fogares da poboación xitana son notable¬mente maiores en tamaño: case un 50 % vive en fogares de dous adultos con nenos, fronte 32 ao % do total da poboación. 

Tan só o 26 % das persoas xitanas percibe rendas do traballo, cun salario medio 754 de €, fronte a case 60 % da poboación xeral cun salario medio 1 de . 250 € ⁴ . Da mesma maneira, aínda que as taxas de desemprego son moito máis elevadas para a poboación xitana, tan só o 6 % percibe prestacións por desemprego, fronte 13 ao % da poboación xeral.

Canto ás axudas sociais, neste Estudo mostrábase que tan só o 31 % dos fogares en pobreza extrema e o 33 % dos que están en pobreza severa perciben axudas sociais. Os ingresos medios dos fogares na poboación xitana (por unidade equivalente) son notablemente inferiores aos da poboación xeral, sendo o ingreso equivalente máis frecuente o que se atopa entre os 250 € e os 300 € ( 1 . 034 para a poboación xeral), o que se traduce nunha alta incidencia da pobreza.

A este contexto de grave desigualdade únese o factor da discriminación pola súa orixe étnica e o antigitanismo, unha forma de racismo específico cara á poboación xitana que supón unha grave vulneración de dereitos. No Estudo emprego e poboación xitana constátase que unha das posibles explicacións da brecha de taxa de emprego entre a poboación xitana e a poboación xeral, ademais dos niveis educativos de partida, ten que ver coa existencia de pautas de discriminación cara ás persoas xitanas na sociedade. Así, neste estudo de atopámonos 2018 que case 4 de cada 10 xitanos e xitanas entrevistadas sentíronse discriminados no último ano, sendo as entrevistas de traballo uno dos ámbitos onde maior discriminación se experimentou.

Segundo oúltimo Eurobarómetro Especial sobre Discriminación publicado pola Comisión Europea (dic. 2023 ), a discriminación contra as persoas xitanas considérase a máis estendida de entre todos os colectivos estudados ( 65 % de media na UE, e un 70 % en España). O antigitanismo segue sendo unha realidade estendida en todos os países da UE.

En España o último Estudo sobre discriminación por orixe racial ou étnica: a percepción das potenciais vítimas do Consello para a Eliminación da Discriminación Racial ou Étnica (CEDRE) ⁵   (dependente do Ministerio de Igualdade), publicado en , 2020 reflicte que, de todos os grupos poboacionais enquisados, a poboación xitana é un dos que afirma sufrir maiores niveis de discriminación:o 43 %asegura sufrir algún incidente discriminatorio nos últimos 12 meses, incluídas as formas de discriminación interseccional que afectan dunha maneira específica ás mulleres xitanas. 

Este estudo arroxa datos alarmantes sobre as altas taxas de infradenunciaque se dan no seo da comunidade xitana: de todas as persoas xitanas que afirmaron sufrir discriminación nos últimos 12 meses, tan só o 11 , 5 % contestaron presentar algunha queixa, reclamación ou denuncia, fronte 18 ao , 2 % do total dos grupos enquisados. 

Todas estas situacións prodúcense nun contexto no que o discurso de odio antigitano aumenta e propágase a través das redes sociais, onde os discursos de odio antigitano, por primeira vez, son os máis frecuentes ⁶ .

O último informe anual especializado da Fundacion Secretariado Xitano,Discriminación e Comunidade Xitana 2023 , documenta, polo menos, 532 casos de discriminación e antigitanismo ⁷ .  

De acordo aos resultados do mencionado Estudo, a situación da poboación xitana con respecto ao emprego difire substancialmente da situación da poboación xeral. En concreto, unha parte impor¬tante do traballo que realizan as persoas xitanas prodúcese na contorna familiar e adoita clasificarse como “axuda familiar non remunerada”, algo que apenas ten relevancia cando nos referimos a a poboación xeral. Este informe pon o foco, con todo, no traballo realizado fóra do contexto familiar co obxectivo de realizar un seguimento e un estudo exhaustivo das características que fan que unha persoa teña unha ocupación distinta a esta axuda familiar, xa sexa como asalariada ou como autónoma. 

A crise económica que se iniciou en tivo 2008 un forte impacto na situación laboral e socioeconómica da poboación xitana. A serie de estudos realizados nos 2005 anos , 2011 e este de 2018 , mostran que os indicadores laborais de , 2005 que xa entón mostraban unha clara desigualdade, deterioráronse neses anos agrandándose aínda máis a brecha co resto da poboación e estase lonxe aínda de recuperar a situación anterior á crise. 

Os datos que a seguir presentamos móstrannos que a distribución laboral da poboación xitana en comparación coa poboación xeral é moi dispar: a incidencia da ocupación é moito menor entre a poboación xitana, a incidencia do desemprego moito maior e a brecha de xénero presenta diferenzas moito maiores.

Na seguinte táboa recóllense as principais cifras achegadas por este estudo en comparación coas cifras da poboación xeral extraídas da Enquisa de Poboación Activa (EPA) correspondien¬tes ao 4 º trimestre do ano 2018 .

A taxa de emprego para a poboación xitana é do 30 %, un 20 % menos que o conxunto da poboación, pero moi desigual para homes e mulleres, porque mentres que para os homes é do 44 % a presenza das mulleres no mercado laboral descende ata 17 o %, cousa que ocorre en gran medida polas respon¬sabilidades familiares que asumen practicamente en exclusiva.

 A taxa de paro alcanza o 52 %, máis de tres veces a da poboación xeral ( 14 , 5 %). De novo as diferenzas de xénero son significativas, o paro das mulleres xitanas é do 60 % e a distancia cos homes ( 47 %, 13 puntos) é sensiblemente maior á existente entre as mulleres e homes da poboación xeral ( 3 , 5 puntos máis).

As diferenzas na taxa de actividade entre a poboación xitana e a poboación xeral non son apreciables, o 56 % das persoas xitanas ou están ocupadas ou en paro, como xa viña ocorrendo nos estudos anteriores. Agora ben, cando observa¬mos a taxa de actividade por xénero, é onde nos atopamos diferenzas moi notables, pois a taxa de actividade para as mulleres xitanas cae ata 38 o %, mentres que a dos homes é do 76 % debido á dedicación de moitas mulleres ao traballo doméstico e responsabilidades familiares.

Estamos a falar de diferenzas entre homes e mulleres de puntos 38 porcentuais no caso da poboación xitana, que se reduce a puntos 11 por¬centuales no caso da poboación xeral. Á vez, as altas taxas de actividade dos homes débense á pouca incidencia dos estudantes (os mozos xitanos están xeralmente traballando ou no paro, mentres que os mozos non xitanos estudan en maior medida) e tamén das persoas xubiladas. 

Os datos do Estudo revélannos, efectivamente, que a poboación xitana incorpórase a unha idade máis temperá ao mercado de traballo que a poboación xeral.Esta diferenza de entrada ao mercado de traballo supón unha diferenza notable de niveis educativos entre unha e outra poboación.

A ocupación da poboación xitana cunha taxa do 30 %, (valores moi inferiores aos da poboación xeral cuxa taxa de ocupación é do 50 %), increméntase substancialmente cando aumenta o nivel educativo. Así, aquelas persoas con niveis educativos secundarios ou superiores presentan taxas de ocupación moi próximas ás da poboación xeral.

Tamén hai grandes diferenzas na composición do emprego.Na poboación xitana, tan só o 53 % das persoas ocupadas son asalariadas (máis do 80 % para a poboación xeral), mentres que as persoas autónomas representan o 47 % (menos do 20 % para a poboación xeral). 

Tan alta incidencia do traballo autónomo débese á valencia pre da venda en mercadillos e venda ambulante que continúa sendo a principal actividade laboral para as persoas xitanas ás que se dedica máis dun terzo dos/as ocupados/as, maioritariamente homes. Esta mesma actividade tamén afecta as mulleres xitanas, pero non llas chega a considerar ocupadas, xa que mayoritariamen¬estanche incluídas dentro das tarefas domésticas / actividade familiar e por tanto están nunha situación de maior desprotección. 

Pouco emprego e en condicións de precariedade. O alto peso do traballo autónomo e a baixa calidade do traballo asalariado con taxas de temporalidade do 73 %, e cun 16 % de persoas asalariadas sen contrato, pinta un escenario marcado pola débil protección no emprego e posteriormente no acceso ás prestacións por desemprego e nas xubilacións, onde priman as prestacións non contributivas. 

Hai que destacar que o 19 , 3 % das persoas xitanas en risco de pobreza están incorporadas ao mercado laboral e contan cun emprego, polo que podemos considerar que pertencen ao grupo de traballadores pobres. 

A descualificación de partida coa que chega a gran maioría das persoas xitanas ao mercado de traballo explica que se concentren en sectores de actividade menos protexidos e mal retribuídos. Desde 2005 aumentou o número de desempregados. A crise afectou de maneira desigual ás persoas con menores niveis educativos manténdolles parados. Así o desemprego de longa duración (máis dun ano) afecta a máis do 70 % das persoas xitanas en paro e a cronicidad (máis de catro anos desempregado) afecta a máis do 35 %. 

O 63 % dos mozos xitanos entre 16 e 29 anos non está a estudar e tampouco está a traballar.Esta porcentaxe reduciuse na poboación xeral ata 15 o % desde as altas taxas que se sufriron nos peores anos da crise.

A situación das mulleres xitanas é moi desigual e peor á dos homes xitanos, e peor á das mulleres non xitanas en calquera dos indicadores analizados.A brecha de desigualdade determinada pola condición de ser muller é moi significativa e afecta a todos os ámbitos: na situación laboral, nos niveis educativos, nas responsabilidades familiares e mesmo nas baixas expectativas e poucas posibilidades de proxección e promoción. 

No referente ao nivel educativo e a cualificación advírtese con crueza a desigualdade de xénero das mulleres xitanas e a súa peor posición nos avances de igualdade que se están producindo na nosa sociedade, cando as comparamos coas mulleres non xitanas. Son menos as mulleres xitanas que alcanzan a ESO, un 15 , 5 % fronte 19 ao % dos homes xitanos e fronte 75 ao % das mulleres da poboación xeral. E con estudos superiores non chega ao 3 % das mulleres, fronte 5 ao % dos homes xitanos ou en comparación o 52 % das mulleres en xeral. O analfabetismo, case inexistente na poboación xeral ( 2 %), aínda afecta a un 14 % das mulleres xitanas fronte 6 ao % dos homes.

Aínda que a educación é o indicador que mellor se está comportando nestes anos, o aumento do nivel educativo é especialmente progresivo para os homes e vai máis amodo ou se retardou o seu progreso para as mulleres. Así, nos últimos 7 anos as mulleres con ESO finalizada pasaron de representar o 11 % a alcanzar ao 15 %, mentres que os homes, que estaban en niveis do 8 % en deron 2011 un salto ata 19 o % no mesmo período. 

O dato máis positivo e que reforza a relevancia do factor educativo, é que aquelas mulleres que ten polo menos a ESO completada, teñen moitas máis probabilidades de ter un emprego asalariado. De feito, o 32 % das mulleres empregadas teñen esta titulación, mentres que os homes xitanos con ESO representan o 25 % dos ocupados. É dicir, o nivel educativo é hoxe o mellor predictor de progreso e participación socioeconómica das mulleres xitanas. 

Superar a ESO dispara as probabilidades de emprego nas mulleres xitanas. Con todo, as responsabi¬lidades familiares, e especialmente o coidado dos fillos/as, reduce o impacto positivo da educación na súa inclusión laboral. 

En relación á participación no emprego existe unha gran brecha de xénero entre as mulleres e os homes xitanos. A participación laboral da muller só alcanza ao 38 , 5 %, unha taxa de actividade moi inferior á dos homes xitanos, que se atopa no 76 %. A diferenza nos indicadores de actividade entre homes e mulleres da poboación xeral é 10 de puntos, mentres que para as mulleres xitanas é de case 40 puntos en relación aos homes, é dicir as mulleres xitanas atópanse especial¬mente afastadas do mercado de traballo, máis que os homes, pero tamén moito máis que as mulleres da poboación xeral. 

Estas desigualdades vémolas repetidas nataxa de ocupación, onde só o 16 % das mulleres xitanas están ocupadas fronte 44 ao % dos homes (e fronte 44 ao , 5 % das mulleres da poboación xeral). Tamén o desemprego afecta de maneira desigual, cunhataxa de parodo 60 % para as mulleres xitanas, 13 puntos máis que os homes. 

A baixa participación laboral das mulleres xitanas está relacionada co traballo doméstico e familiar, e coas responsabilidades familiares, que asumen de maneira exclusiva (o 98 % das persoas xitanas que reportan dedicarse ao traballo doméstico son mulleres, 99 % no 2005 e 97 % no 2011 ). Ademais, e leste é un dato especialmente rechamante, esta situación non evolucionou desde o primeiro Informe sobre a situación laboral da poboación xitana que a Fundación Secretariado Xitano elaborou xa no 2005 ano . 

Desas mulleres xitanas en situación de inactividade, un 17 % das mulleres xitanas non buscan un emprego porque cren que non o van a atopar, e un 36 % non o buscan polas súas responsabilidades familiares. Mentres que a barreira que separa aos homes xitanos do emprego é maiormente o baixo nivel educativo alcanzado, para as mulleres, a este determinante hai que engadirlle a responsabilidade familiar, e dado que o número de fillos é notablemente superior nos fogares xitanos,esta responsabilidade en exclusiva afasta definitivamente ás mulleres do mercado laboral.

Tamén chaman a atención as diferenzas de xénero en canto a expectativas cara ao emprego: aínda que unha maioría das mulleres xitanas desexarían ter un traballo, a gran maioría delas manifestan que as persoas da súa contorna non esperan que o teñan ou o consigan, a diferenza dos homes xitanos, onde hai unha aliñación perfecta entre as súas expectativas persoais e o que pensan que espera a súa contorna.

Ante este contexto de especial vulnerabilidade que afecta á poboación xitana, e de maneira especial ás mulleres xitanas, desde a Fundación Secretariado Xitano sempre defendemos a necesidade de pór en marcha programas e actuacións adaptadas á realidade e ao perfil das persoas xitanas. 

Ese es el punto de partida del programa Acceder, una iniciativa que promueve la incorporación de la población gitana al mercado laboral como una puer¬ta de acceso a la inclusión social favoreciendo de esa manera la igualdad de oportunidades. Para lograr este objetivo, el programa Acceder ha desarrollado una respuesta integral que favorezca las oportunidades de la población gitana en el mercado laboral, especialmente mediante la fórmula del trabajo por cuenta ajena.

O programa Acceder iniciouse no 2000 ano , a partir da experiencia dun proxecto experi-mental desenvolvido entre 1998 e 1999 nun barrio de . Madrid Na actualidade o programa, financiado principalmente polo Fondo Social Europeo, penetrou en diferentes territorios e está presente en comunidades 14 autónomas. 

Xa no 2000 ano Acceder foi pioneiro no desenvolvemento dunha metodoloxía de itinerarios personalizados de inserción laboral, especialmente a través da información, un diagnóstico e definición do Obxectivo profesional, o acompañamento, a orientación individual e grupal, o desenvolvemento competencial, a formación ocupacional e profesional, a prospección e o achegamento á oferta, o acompañamento nos procesos de autoemprego e a participación noutras áreas da inserción sociolaboral. Unha serie de actuacións que contribúen, entre outras a:

• Aumentar a empregabilidade da poboación xitana e as súas oportunidades de emprego, a través do desenvolvemento de competencias, capacidades e coñecementos necesarios para o acceso e mantemento no mercado laboral.
• Mellorar a cualificación profesional e acceso das persoas xitanas a profesións e empregos por conta allea.
• Achegar o mercado laboral e por tanto as empresas aos traballadores/as xitanos, para lograr unha maior igualdade de oportunidades en canto aos procesos de contratación.
• Mellorar o desenvolvemento competitivo de proxectos de venda ambulante, da creación de empresas viables por parte da poboación xitana, acompañando nos procesos de autoemprego.
• Sensibilizar respecto dos prexuízos e prácticas discriminatorias das que os xitanos e xitanas son vítimas. 
• A xeneralización de políticas activas de emprego para a poboación xitana co obxecto de mellorar efectivamente as súas condicións de vida. 

As persoas que entran no programa Acceder realizan un itinerario individualizado —grazas aos perfís profesionais do programa Acceder de mediación intercultural, orientación laboral e prospección—, realizándose un proceso que facilite o seu acceso ao mercado de traballo e mellore as súas competencias e capacidades con forma¬ción específica. Este itinerario inclúe un traballo holístico a partir da situación individual da persoa, a súa contorna familiar, a comunidade e o contexto no que se atopa

De maneira xeral, os itinerarios Accederestán compostos por distintas actuacións ou mo-mentos, que se caracterizan por: 

Asactividades de Orientación e B.A.E. (Procura Activa de Emprego) comprenden o acompañamento, apoio e seguimento de cada participante no seu itinerario de inserción; desde as fases iniciais de acollida e diagnóstico ata o seguimento e acompañamento xa no emprego, incluíndo a formación e desenvolvemento de habilidades, a preparación e presentación de candidaturas, etc. 

Asactuacións de formación no marco das accións Acceder, supoñen a ferramenta crave para a mellora competencial e profesional das persoas participantes, todo iso a través de múltiples actividades e opcións formativas.

• Os cursos profesionais han estado presentes ao longo de todo o programa Acceder e supoñen unha formación práctica en contornas reais de traballo, en colaboración con empresas, que habiliten para postos concretos. 
• Aprender Traballandoé un modelo de formación dual, orientado a poboación nova menor de anos, 30 que alterna a formación teórica e práctica de horas, 840 nun itinerario formativo que rota por diferentes postos de traballo, grazas á implicación das empresas durante todo o proceso, que inclúe contidos de competencias persoais, formación básica e formación profesional. 
• Formatéatecon Garantía, unha iniciativa de formación profesional, de meses 3 e 300 horas, que pretende activar á poboación máis nova (entre 18 e 22 anos), que prima a motivación e o desenvolvemento persoal, e proporciona un primeiro contacto co mundo laboral a través de formación práctica en empresas. 
• Aulas de Graduadoen ESO, dirixidas a aquelas persoas xitanas (principalmente menores de ) 30 e que ten como obxectivo conseguir o graduado en Educación Secundaria Obrigatoria (ESO), o que contribúe a unha mellora das probabilidades de atopar un emprego. 
• Formación en competencias básicas e dixitais (baseadas en DigComp), e relaciona-dúas co desenvolvemento dunha serie de competencias persoais, sociais e dixitais que prepara ás persoas participantes para a inserción laboral. 

Oacceso ao emprego, e o seguimento posterior, supoñen a última parte do proceso, e neste caso céntrase en facilitar a súa inserción primeiro, e acompañar unha vez a persoa atópase traballando. Neste momento, ten especial relevancia a intermediación laboral con empresas que persegue o achegamento da poboación xitana ao mercado de traballo, a través da detección de oportunidades laborais e formativas, a xestión de ofertas de emprego, e o establecemento de alianzas con empresas que compartan os obxectivos de Acceder. Sitúa ás empresas como un axente crave neste proceso de inserción no mercado laboral por conta allea, o cal implica que formen parte do ecosistema creado polo programa.

5 . 1 O enfoque de xénero do programa Acceder: o programa Calí como resposta específica.

Desde o inicio do programa Acceder tívose moi en conta a análise e a representación da muller nas distintas actuacións contando con indicadores de seguimento desagregados por sexo. En termos de implementación e respondendo o enfoque de xénero, despois de anos 3 de execución do programa Acceder, o equipo técnico identificou unha tendencia que mostraba unha menor participación das mulleres. 

A partir destes primeiros datos, o programa Acceder comezou a desenvolver diferentes estratexias e accións positivas, destinadas a corrixir estas desigualdades determinadas pola asignación dos roles de xénero, onde as mulleres están especialmente asociadas ao traballo repro¬ductivo e de coidados (non remunerado) e os homes ao traballo produtivo. Todas as estratexias que se desenvolveron a partir deste punto, trataron de integrar este enfoque, adecuando as intervencións ás necesidades e posibilidades existentes. Algúns exemplos serían: 

• A nivel comunitario, reforzouse o rol das mediadoras interculturais identificando que unha das primeiras e principais dificultades estaba en chegar a contactar con mulleres nos barrios de poboación xitana. 
• En paralelo, Acceder desenvolveu un traballo de sensibilización comunitaria, tratando de visibilizar a importancia da participación das mulleres xitanas nun programa dirixido ao conxunto da poboación xitana. 
• A nivel da contorna das mulleres reforzouse o traballo no contexto familiar das mulleres, sensibilizando sobre impórtana¬cia da conciliación e a corresponsabilidade na parella.
• Por outra banda, o programa adecuaba as súas actividades, formacións e mesmo o tipo de empresas colaboradoras, achegando certa flexibilidade coa finalidade de facilitar a participación das mulleres, tendo en conta a pervivencia dos roles de xénero aínda presentes na sociedade. 
• Ademais, se han ido xerando referentes femininos que puidesen ser inspiradores para outras mulleres, xunto á creación de espazos de participación de mulleres, ou a integración dun enfoque interseccional que favorecese o empoderamiento e a autopercepción da discriminación múltiple á que se enfrontan como mulleres e como xitanas. 

Este traballo por chegar ás mulleres xitanas a través de medidas correctoras e accións positivas tivo a súa recompensa nunha maior participación de mulleres no programa ao longo destes 20 anos ( 53 , 3 % fronte 46 ao , 7 % de homes), e sobre todo á incorporación das mulleres xitanas ao emprego por conta allea, que se situou nun 33 , 6 % de maneira xeral, é dicir, 1 de cada 3 mulleres xitanas que participou no programa accedeu a un emprego. 

Calí, pola igualdade das mulleres xitanas 

A experiencia do programa Acceder, xunto cos datos que os diferentes estudos desenvolvidos nos han ido mostrando, permitiunos identificar unha necesidade específica vinculada á realidade de mulleres xitanas en situación de maior vulnerabilidade que, polas súas circunstancias persoais, familiares ou sociais, non tiñan capacidade nin expectativas de incorporarse ao mercado laboral e que, por tanto, non estaban a chegar ao programa Acceder. Un segmento das mulleres xitanas que requirían dun traballo previo a través de itinerarios sociais e prelaborales. 

A nosa resposta a esta situación específica foi a posta en marcha do programa Cali. Pola igualdade das mulleres xitanas,unha iniciativa pioneira, non só en España, senón para o conxunto da Unión Europea, ao desenvolver actuacións específicas no marco do Fondo Social Europeo (Programa Operativo de Inclusión Social e Economía Social, POISES) para promover a igualdade das mulleres xitanas en situación de maior desvantaxe desde un enfoque integral. Calí traballou a igualdade de oportunidades a través de itinerarios personalizados para a mellora da empregabilidade e inclusión social das mulleres xitanas, especialmente os perfís en situación de maior vulnerabilidade; a igualdade de xénero e a corresponsabilidade entre homes e mulleres xitanas; o acompañamento ás mulleres vítimas de violencia de xénero; así como a igualdade de trato e a loita contra a discriminación e o antigitanismo, abordando especialmente os casos de discriminación interseccional que sofren as mulleres xitanas. 

Unha especialización dentro de Acceder cun segmento de mulleres cun perfil socioeconómico caracterizado por:

• A maioría atópanse entre os 25 e os 45 anos ( 55 , 6 %).
• Sete de cada dez participantes é nai. Das mulleres que teñen fillos ou fillas, o 81 % ten entre 1 e 3 descendentes.
• A presenza de mulleres soas a cargo dos seus fillos ou fillas é significativa, pero non está xeneralizada, cun 15 , 4 % de fogares monomarentales.
• En xeral, os ingresos mensuais da unidade familiar son moi baixos (cunha media 530 de euros): case a metade ( 45 , 7 %) perciben menos de euros, 500 e a outra metade entre 500 euros e 1 . 000 euros.Un número significativo de fogares percibe prestacións sociais como rendas mínimas autonómicas ou o IMV. 
• O 95 % das mulleres sabe ler e escribir; máis da metade ( 63 , 4 %) só teñen estudos de Primaria. 

Para dar resposta a este perfil de mulleres, desde o programa Calí traballouse con itinerarios individualizados para favorecer a súa inclusión social, a súa formación prelaboral e a súa empregabilidade onde se intensificou as actuacións que contribúan á adquisición ou mellora de competencias de desenvolvemento sociopersonal, cun valor subxectivo alto na autoestima e a confianza nunha mesma xa que están asociadas á autonomía e á autopercepción de que se poden facer cousas novas de forma exitosa. Trátase de coñecementos e habilidades que están moi mediados pola posición do xénero que ocupan as participantes. A adquisición de ferramentas persoais que transforman a percepción dunha mesma é dos impactos máis positivos que logra o programa Calí. 

Tamén se propiciou que as participantes adquiran ou melloren competencias pre-ocupacionais. É un dos resultados que logra un efecto neto máis alto e impacta de forma determinante nas crenzas subxectivas das mulleres en tanto que mulleres traballadoras. Xéralles unha autoimagen fose do fogar e fóra do ámbito económico familiar, respecto de expectativas propias. 

Desde o 2016 ano máis de mil 4 mulleres xitanas pasaron polo Calí, póndose en marcha 1 . 546 formacións sobre desenvolvemento persoal e 406 cursos ocupacionais e de competencias dixitais. Como principais resultados, 2 . 457 mulleres activáronse no mercado laboral e máis de retomaron 280 os estudos regulados.
 

5 . 2 . 20 anos do programa Acceder: valoración, aprendizaxes e principais conclusións.

Tras máis de anos 20 de desenvolvemento do programa Acceder, nos que houbo as necesarias adaptacións metodolóxicas, na 2021 Fundación Secretariado Xitano encargou unha avaliación externa (realizada pola consultora Rede 2 Rede) para analizar resultados e impacto do programa. Unha das principais conclusións da Avaliación de resultados e impacto do programa Acceder 2000 - 2020  é que a eficiencia do modelo de intervención para a inserción laboral de Acceder está baseada na adaptación dos perfís específicos de cada participante e as propias necesidades do mercado laboral, en alianza coas empresas. 

Algúns dos logros en cifras de programa Acceder durante os 20 anos analizados son:

• 109 . 875 persoas pasaron polo programa, o que supón o 11 % da poboación xitana española, un 16 , 5 % se nos referimos a a poboación potencialmente activa xitana. 
• 82 . 091 melloraron a súa situación laboral, a través do desenvolvemento de itinerarios personalizados de inserción. 
• 33 . 344 persoas lograron un emprego.
• 91 . 733 contratos asinados.
• 33 . 664 persoas formáronse.
• 15 . 967 empresas xa colaboraron e contribuíron á inserción laboral da poboación xitana, contando coa implicación de grandes empresas como Accenture, Alcampo, Carrefour, Ikea, Clece, Amazon, etc.
• O 40 % de quen pasaron polo programa logrou traballo.

A oportunidade de avaliar un programa como Acceder permitiunos obter achados respecto ao alcance do programa, pero tamén sobre a eficiencia da intervención e as actuacións, a súa sustentabilidade e os impactos. Así, entre as conclusións e aprendizaxes destes máis de anos 20 destacariamos: 

• Son necesarias respostas especializadas para o emprego dos grupos máis vulnerables, como é o caso do programa Acceder, así como rendibilizar estas experiencias integrándoas no marco das políticas activas de emprego.
• O programa Acceder é un programa eficaz que consegue que 4 de cada 10 persoas que participan nun itinerario personalizado de inserción atopen un emprego.
• Os itinerarios personalizados Acceder, que inclúen formación competencial, formación profesional, orientación laboral e técnicas de Procura de emprego (BAE) son os máis exitosos, É dicir, itinerarios máis intensos e cunha maior continuidade no tempo (de polo menos 2 anos). 
• O traballo con empresas resultou fundamental para o acceso ao emprego da poboación xitana. A maioría das persoas xitanas que pasaron polo programa beneficiáronse desa intermediación con empresas ( 7 de cada 10 ), alcanzando unha importancia moi relevante no caso das mulleres xitanas. 
• Contar co título da ESO supón un aumento considerable das taxas de inserción, especialmente no caso das mulleres xitanas. Actuacións para mellorar o nivel educativo da poboación xitana fanse determinantes e imprescindibles no desenvolvemento dos itinerarios personalizados de inserción. 
• Mellorásea da empregabilidade a través da formación profesional mellora as probabilidades de atopar un emprego de máis de p.p.. 15
• Contar cun claro enfoque a resultados desde o inicio do programa Acceder, foi clave na xeración de referentes entre a comunidade xitana para a súa incorporación ao emprego, principalmente por conta allea. 

Sobre o impacto cualitativo cabe destacar que o programa Acceder:

• Contribuíu a mellorar a calidade de vidadas persoas xitanas xerando oportunidades laborais, ofrecendo formación e facilitando o acceso ao emprego.
• Contribuíu a revalorizar o papel da educación, o retorno educativo e a formación.
• Foi catalizador de cambios esenciais para impulsar o avance das mulleres xitanas a través da súa incorporación no mercado laboral.
• Foi un bo antídoto contra a discriminación e o antigitanismo,contribuíndo a derrubar prexuízos e estereotipos negativos.

A conclusión principal é que Acceder é un programa eficaz e eficiente que facilitou o acceso ao emprego a de 4 cada 10 persoas, o que demostra que, con recursos adecuados e políticas adaptadas, é posible combater a desigualdade