O obxectivo deste artigo é presentar os resultados obtidos por parte do equipo de investigación liderado polo Instituto de Dereitos Humanos Gregorio Peces-Barba (IDHPB) da Universidade Carlos III de referente Madrid ás competencias e os roles profesionais no marco do Estudo de Investigación sobre os Procesos de Desinstitucionalización e Transición a Modelos de Apoio Personalizados e Comunitarios (Proxecto EDI). En específico, exponse unha proposta de marco de competencias e roles profesionais para o impulso dos coidados de base comunitaria e familiar para a infancia e adolescencia, as persoas maiores, as persoas con discapacidade e as persoas en situación de sinhogarismo. 

Palabras crave: Proxecto EDI, Dereitos Humanos, Competencias profesionais, Roles profesionais, Apoios Comunitarios, Apoios Personalizados.
 

The objective of this article is to present the results obtained by the research team regarding competencies and professional roles within the framework of the Study on the processes of deinstitutionalization and transition towards personalized and community support models (EDI Project). Specifically, a proposal for a framework of competencies and professional roles is outlined for the promotion of community-based and family care for children and adolescents, the elderly, people with disabilities, and individuals experiencing homelessness.

Keywords: EDI Project, Human Rights, Professional competences, Professional roles, Community Supports, Personalized Supports.

Tradicionalmente considérase que a mellor maneira de brindar asistencia pública ás persoas en situación de vulnerabilidade é o seu aloxamento, a curto ou a longo prazo, en institucións segregadas ¹ . 

Este enfoque reflicte un marco de comprensión que favorece o illamento das persoas, limita a súa capacidade para tomar decisións que afectan á súa propia vida e prioriza os intereses organizativos e económicos por encima dos dereitos das persoas ² . Baixo esta paradigma, as persoas son consideradas como obxectos de coidados en lugar de como suxeitos de dereitos ³ . Este marco de comprensión das institucións, as persoas e os seus coidados coñécese como “cultura institucional” ⁴ .

A pesar das advertencias en diversos estudos sobre as limitacións deste enfoque asistencial, a situación provocada pola pandemia de COVID- 19 puxo de manifesto as súas carencias ⁵ . Esta situación subliñou a necesidade de buscar alternativas á cultura institucional ⁶ .

Neste contexto de transformación, o Enfoque en Dereitos Humanos (EDH) emerxe como unha alternativa ético-cultural fronte á arraigada cultura institucional ⁷ . Esta nova perspectiva sitúa á persoa no centro da asistencia e o coidado, destacando o empoderamiento da persoa nas decisións que afectan a súa vida e o respecto á súa dignidade como elementos centrais ⁸ . Como resultado, a estandarización inherente do modelo previo deixa paso á consideración das necesidades e requisitos específicos dos distintos grupos que conforman unha sociedade plural e aberta. 

A formulación ética cultural do EDH implica a integración de competencias como o desenvolvemento de habilidades e potencialidades, o enfoque participativo, a construción de relacións colaborativas, o coñecemento e garantía de dereitos, a sensibilidade social e cultural, as habilidades de comunicación non violenta, escóitaa activa, a empatía, a avaliación de coñecementos e posibilidade de exercicio de dereitos, a adaptabilidade e aceptación de límites, e o fomento da axencia e resiliencia. Ademais, para complementar estas competencias, pódese implementar un modelo ético de coidado, como é o caso da Atención Centrada na Persoa (en diante ACP). Así, se se toma como referencia o Programa Formativo de Atención integral e centrada na persoa para profesionais de atención continuada en centros e domicilios do Catálogo de Especialidades Formativas pódense destacar as seguintes competencias: a identificación dos modelos e tendencias internacionais de atención referentes da ACP, o recoñecemento dos principios fundamentais da ACP desde a dignidade e os dereitos, a comprensión dos principios da Bioética, o coñecemento do marco lexislativo vinculado á ACP, a aplicación dos dereitos e principios entre as funcións que poden desenvolver as e os profesionais e o interese por crear as condicións necesarias para mellorar todos os ámbitos da calidade de vida e o benestar da persoa ⁹ . 

O Estudo sobre os procesos de desinstitucionalización e a transición cara a modelos de apoio personalizados e comunitarios (en diante, Proxecto EDI) ¹⁰ forma parte das iniciativas destinadas a levar a cabo un cambio de paradigma. A través do enfoque en dereitos humanos e coa participación dun equipo multidisciplinar, o estudo aborda a transición en España cara a un modelo de apoios e coidados de base comunitaria e familiar para catro grupos poboacionais: as persoas con discapacidade, as persoas maiores, as persoas en situación de sinhogarismo e a infancia e adolescencia en situación de risco ou desamparo. 

O estudo das competencias e os roles profesionais necesarios para o impulso dos coidados de base comunitaria e familiar foi desenvolvido por un grupo de investigación que tiña como obxectivo a identificación de boas prácticas e recomendacións para o desenvolvemento de alternativas comunitarias e personalizadas no apoio ás persoas. 

Para a conformación dunha rede de apoios e servizos de base comunitaria e familiar (en diante ACAIs^{[ 1 ]})  é importante contemplar que nesta rede intégranse as dimensións do coidado, do apoio, da atención, do acompañamento e do acollemento, a cal se atopa baseada en dereitos e actitudes susceptibles de constituír unha práctica cultural, que posibilita ás persoas vivir na comunidade. 

____________________________

^{[ 1 ]} _{A A é por Apoio e Acompañamento, pero tamén Acollemento e Atención), a C é por coidado e o I é inclusivo. ACAI un termo acuñado no Proxecto EDI, e é o acrónimo de "Rede de apoios e servizos de base comunitaria e familiar" que se refire a unha rede de coidados, apoios e acompañamentos baseados en dereitos e actitudes, que posibilitan ás persoas vivir na comunidade e, no caso da infancia, crecer nun ambiente familiar no canto de en unha institución afastada dos dereitos. Esta rede debe estar integrada por medidas e servizos xerais orientados a garantir o acceso e o exercicio de todos os dereitos, así como por apoios individualizados como a asistencia persoal e incluír o coidado da infancia en contornas familiares. Ademais, debe estar concibida para facilitar a vida na comunidade e evitar o illamento e a separación respecto das demais persoas, e deben ser adecuados a tal fin.}

A estratexia de investigación do ámbito relativo ás competencias e roles profesionais compúxose de tres fases. En primeiro lugar, realizouse un diagnóstico das competencias e roles profesionais que demanda o actual sistema. En segundo lugar, definíronse as competencias e roles necesarios para impulsar os servizos de base comunitaria e familiar. Finalmente, identificáronse os itinerarios necesarios para facilitar os procesos de transformación cara a estes novos roles profesionais. 

Para a elaboración do Proxecto EDI, no estudo utilizáronse métodos de análises experimentais e documentais, combinando técnicas cuantitativas e cualitativas.  Dentro da análise experimental desenvolvéronse entrevistas e grupos focales a persoas expertas; profesionais con responsabilidade institucional; profesionais dos servizos de atención; familias e persoas usuarias pertencentes á colectivos clave do estudo. De igual modo, realizáronse análise de casos de éxito e/ou que suscitan controversia, e análise de bases de datos que ofreceron información cuantitativa en relación co obxecto de estudo dos aspectos crave do modelo institucional que se está aplicando en España. 

Respecto ao método documental desenvolvéronse dúas grandes tarefas: análise documental e bibliográfica, e análise normativa e jurisprudencial. A documentación consultada no primeiro tipo de análise abarca as publicacións científicas revisadas por pares e outra bibliografía relevante producida por entidades e institucións nacionais e internacionais, organizacións da sociedade civil, informes, estudos, plans, proxectos, recomendacións, estratexias, entre outros, recollendo a perspectiva dos intereses de axentes intervenientes. 

A análise normativa e jurisprudencial baséase nunha investigación documental sobre a toma de decisións das Administracións Públicas sobre a xestión da asistencia institucional e a desinstitucionalización no ámbito internacional e de Dereito comparado, e Estatal, das Comunidades Autónomas e entidades locais.  

A estes métodos de análises experimentais e documentais sumáronse as conclusións dos seminarios con expertos/as externos/as ao proxecto que traballan en áreas relevantes para este estudo, así como de organismos especializados ou outros servizos, para contrastar a información e perspectiva, validar e verificar os resultados, e obter asesoramento e asistencia para localizar fontes de información adicionais.

A seguir, preséntanse as conclusións obtidas relativas ao estudo do marco competencial e de roles profesionais necesarios para o impulso dos coidados de base comunitaria e familiar para cada un do catro grupos profesionais, seguidas dunha síntese xeral de todas elas. 
 

A Unión Europea ha utilizado o concepto de "cualificación" para homoxeneizar a formación e as habilidades a nivel europeo, con varios esforzos lexislativos, como o Marco Europeo de Cualificacións para a Aprendizaxe Permanente en e 2008 ¹¹ as súas actualizacións posteriores. En España, o Real Decreto 272 / 2022 ¹² aliña as cualificacións nacionais cos estándares europeos, cubrindo educación formal e informal. O termo “cualificación” defínese explicitamente no artigo 2 , apartado a), do mencionado Real Decreto ¹³ , como o resultado formal dun proceso de avaliación e validación no que unha autoridade competente establece que unha persoa alcanzou os resultados de aprendizaxe correspondentes a determinados estándares. Estes resultados de aprendizaxe coñécense como competencias profesionais, que se definen explicitamente no artigo 2 . 5 da O 3 / 2022 ¹⁴ como “o conxunto de coñecementos e habilidades que permiten a execución dunha actividade profesional en liña cos requisitos da produción e o emprego”. 
 
Por tanto, o termo competencias profesionais, non se refire a as funcións que os equipos profesionais desempeñan nun posto en particular, senón máis ben aos coñecementos e habilidades que permiten a execución desas funcións ou tarefas de acordo con estándares específicos de calidade, eficacia e eficiencia^{[ 2 ]}. As competencias profesionais diferéncianse das competencias básicas, que foron definidas no artigo 2 . 4 da O 3 / 2022 ¹⁵ como esenciais para o desenvolvemento persoal e a empregabilidade nun sentido amplo, incluíndo a participación na sociedade. Estas habilidades transversais non se adquiren só mediante formación formal, senón por outros medios, como recoñece a Recomendación do Consello do 22 de maio de sobre 2018 ¹⁶ competencias crave para a aprendizaxe permanente. 

O termo competencia adoita ser moi utilizado e o seu significado varía de acordo ao contexto no que se empregue, de alí que resulte complicado consignar unha soa definición que abarque todas as formas nas que se usa o termo^{[ 3 ]}. Un termo que se refire a un conxunto de coñecementos, habilidades, actitudes e valores que permiten a unha persoa realizar unha tarefa ou actividade eficazmente nun contexto específico. Esta non se limita á adquisición de coñecementos e habilidades, senón que tamén abarca a capacidade de aplicalos en situacións do mundo real e adaptarse a diversos contextos e situacións. É un concepto que transcende a mera declaración de coñecementos e habilidades, e reflicte a complexidade do mundo laboral e a variedade de habilidades e cualidades persoais que se requiren para afrontalo ¹⁷ . 

As competencias inclúen tamén dimensións non cognitivas (coñecementos, habilidades prácticas, actitudes, motivacións, valores e emocións, entre outras) que afectan ao desempeño profesional, por tanto, son unha mobilización de todas as nosas destrezas para pensar e actuar coa maior madurez profesional, intelectual e moral ¹⁸ .   
 

________________________________

^{[ 2 ]}_{Para recoñecer oficialmente estas habilidades, procederase ao desenvolvemento do Catálogo Nacional de Estándares de Competencias Profesionais, pero ata entón mantén a súa vixencia a ordenación do Catálogo Nacional de Cualificacións Profesionais recollida no Real Decreto 1128 / 2003 , de de 5 setembro, polo que se regula o Catálogo Nacional de Cualificacións Profesionais. (BOE 17 de setembro de ).. 2003}
 ^{[ 3 ]}_{Por exemplo, no mundo corporativo (empresarial), a competencia ten unha énfase distinta que nas organizacións de educación formal ou nas discusións teóricas.}
 

Infancia e a adolescencia en situación de desprotección

No ámbito da intervención profesional con nenas, nenos e adolescentes ingresados ao sistema de protección, é de especial relevancia o IV Convenio colectivo estatal de reforma xuvenil e protección de menores ¹⁹ . Este convenio establece as competencias, cualificacións e roles profesionais presentes no actual sistema de protección. Con todo, unha das problemáticas que se observan é a diversidade de áreas de actuación que se abarcan, o cal evidencia a falta de especificidade nas competencias e roles do persoal que traballa con persoas menores de idade. Esta situación podería afectar negativamente a calidade da atención proporcionada. É crucial abordar as necesidades específicas deste colectivo, excesivamente de nenas, nenos e adolescentes en situación de discapacidade, dependencia ou problemas de conduta, xa que requiren unha atención personalizada e especializada que non pode ser garantida sen roles e competencias definidos.
 
Cobra relevancia coa infancia e adolescencia en situación de desprotección a implantación de alternativas á institucionalización para asegurar os seus dereitos, favorecendo o ambiente familiar e comunitario para o seu desenvolvemento integral. Superar os desafíos require un cambio na cultura institucional, eliminando os enfoques asistenciais e promovendo unha formación adecuada dos equipos profesionais, así como unha coordinación efectiva entre todas as partes involucradas. A creación de servizos baseados na familia e a comunidade, xunto co establecemento de novos roles profesionais e a reciclaxe dos existentes desde unha perspectiva de dereitos humanos, son fundamentais neste proceso. Ao incorporar rigorosamente o enfoque de dereitos, pódese avanzar cara a un sistema de protección máis xusto e equitativo para que todas as nenas, nenos e adolescentes crezan nunha contorna segura, e afectuoso, permitindo o pleno desenvolvemento da súa personalidade. 

Así, en intervenciones profesionales, son relevantes modelos de apoyo que sitúen a niñas, niños y adolescentes como eje central de las actuaciones profesionales, relevando el valor de la dignidad y garantizando la protección de sus derechos como la privacidad, la independencia ética y la inclusión social, integrando una perspectiva de género y tomando en consideración las diferentes situaciones de su vida. Estos aspectos posibilitan el evitar la discriminación y asegurar que sus opiniones, necesidades y situaciones sean atendidas, por cuanto es imposible evaluar el interés superior del niño sin conocer su opinión. 

Para la aplicación del enfoque de derechos al ámbito del cuidado de la infancia y adolescencia, el modelo de Atención Integral Centrada en la Persona (MAICP) resulta del todo interesante, por cuanto combina la dimensión de la Atención Centrada en la Persona y la dimensión de la atención integral. De esta manera, para la conformación de roles profesionales para los ACAIs se ha contemplado como base de las competencias profesionales el MAICP. 

Os roles profesionais para o presente colectivo estipúlanse para actuar en diversas medidas, tanto a nivel preventivo, de protección e de reunificación familiar e social. Desta maneira a configuración de roles que aquí se presentan como proposta, atópanse expostos para abordar ámbitos específicos de intervención, así como deseñados para unha abordaxe a nivel transversal en todos as medidas e ámbitos interventivos.

Experto/a en prevención e detección de risco

Rol profesional capacitado e especializado en identificar, avaliar e abordar situacións de vulnerabilidade que afectan as nenas, nenos e adolescentes e as súas familias. Por tanto, o seu principal obxectivo é salvagardar o benestar e os dereitos das nenas, nenos e adolescentes, intervindo de maneira preventiva.

Coordinador/a de participación infantil e xuvenil

Figura profesional encargada de promover e garantir o dereito humano das nenas, nenos e adolescentes a participar e expresar a súa opinión en todos os asuntos que lles afectan. O seu obxectivo principal é fomentar a participación activa e significativa da persoa menor de idade, brindándolles espazos e oportunidades para que poidan influír nas decisións que se toman en diferentes contextos, como a familia, a escola, a comunidade e as institucións públicas. Este rol considérase que pode actuar en diversas fases interventivas, é dicir, a nivel preventivo, de protección ou de reunificación familiar.

Experto/a en parentalidad positiva

Pola súa especificidade, pode articular o concernente á prevención e promoción de capacidades e fortalezas nas familias en situación de risco, as consideradas para o acollemento familiar, allea ou extensa, e as que reintegran á nena, neno e adolescente que pasou por acollemento residencial.

Profesional de referencia

Axente fundamental no proceso de coidado e apoio de nenas, nenos e adolescentes. Este rol contémplase desde o brindar un enfoque de atención integral centrado na persoa, garantindo que as necesidades, dereitos e benestar de cada nena, neno ou adolescente sexan unha prioridade. A través dunha relación de confianza e apoio continuo, o ou a profesional de referencia convértese nun punto de contacto esencial para a nena, neno ou adolescente, así como para as familias ou coidadoras/é involucrados na súa vida. Implica a coordinación interdisciplinaria e interprofesional e a conexión con recursos e servizos adecuados para garantir o pleno desenvolvemento da personalidade e o pleno exercicio dos dereitos das persoas menores de idade. Cobra relevancia, que a elección da figura do profesional de referencia debe ser de carácter mutuo, é dicir, que non responde a unha acción automática aleatoria na designación do rol profesional, senón máis ben onde a opinión e desexo da persoa menor de idade sexa transcendental.

Titor/a de resiliencia

Rol profesional dedicado a fortalecer a capacidade de resiliencia das nenas, nenos e adolescentes que experimentaron situacións adversas ou traumáticas nas súas vidas. Contémplase a súa presenza en todas as medidas, xa sexa prevención, protección e/ou reunificación.

Conector/a comunitario

O obxectivo principal do rol de conector/a comunitario/a é garantir o acceso de nenas, nenos, adolescentes e as súas familias a unha contorna de apoio e recursos que fomenten o pleno desenvolvemento da súa personalidade e protección. Así, actuará activando mecanismos de colaboración efectivos e eficaces, articulando os servizos que requiren persoas menores de idade como as súas familias, ámbito sanitario, educativo, e de servizos sociais, entre outros, para dar respostas efectivas e, ao menor prazo, promovendo recursos para a súa inclusión laboral e social, mediante a sensibilización e concienciación coa comunidade, excesivamente no que respecta á sensibilización do acollemento familiar.

Asistente persoal

Rol profesional que outorga en nenas, nenos e adolescentes con discapacidade un impacto positivo nos seus procesos de aprendizaxe e desenvolvemento, favorecendo que sexan persoas autónomas, independentes e con libre determinación, potenciando tanto o pleno desenvolvemento da súa personalidade, como a súa participación na comunidade. Contémplase como unha medida preventiva á institucionalización de nenas, nenos e adolescentes con discapacidade.

Persoas Maiores 

O envellecemento demográfico global está a transformar as sociedades e obsérvase un aumento na poboación de persoas maiores ²⁰ . Este cambio trae consigo unha maior demanda de ACAIs, revelando as limitacións dos modelos de benestar existentes, os cambios na dinámica familiar, e os roles de xénero nos coidados, o que afecta a cohesión social e pon en evidencia os desafíos de satisfacer as necesidades actuais de ACAIs en países como España ²¹ . 

O modelo de atención predominante, baseado no enfoque institucional tradicional, demostrou ser ineficaz en moitos aspectos, incluíndo o seu deseño arquitectónico e modelo organizativo, que poden ter efectos transmisores de enfermidades ²² . A crise dos coidados, exacerbada pola pandemia de COVID- 19 , evidenciou aínda máis as insuficiencias do sistema de ACAIs actual, afectando de maneira significativa ás persoas maiores ²³ . Esta situación resaltou a importancia de contar con servizos sociosanitarios profesionais sólidos para garantir a continuidade dos ACAIs ²⁴ . 

Neste contexto, é indispensable que os equipos profesionais posúan competencias e habilidades para adaptarse aos cambios na contorna de atención e coidado da saúde das persoas maiores ²⁵ . Ademais, a vivenda emerxe como un aspecto crítico na calidade de vida das persoas maiores. O apoio necesario para que as persoas maiores poidan continuar coa súa traxectoria vital, independentemente do seu lugar de residencia, é fundamental. A inexistencia dunha vivenda permanente pode afectar non só ás persoas maiores, senón tamén á nenez, adolescencia, persoas con discapacidade e outros grupos poboacionais ²⁶ . 

A pandemia de COVID- 19 puxo de relevo a brecha existente entre o valor esencial do traballo asistencial e o nivel de remuneración, destacando o papel crucial das persoas coidadoras na satisfacción das necesidades sanitarias da sociedade ²⁷ . Ante estes retos, vólvese imperativo reconsiderar os modelos de coidado e os roles profesionais involucrados, buscando enfoques que respecten a dignidade, promovan a interdependencia, e garantan unha atención integral e centrada na persoa. 

Considerando o exposto, no Proxecto EDI proponse os seguintes roles profesionais para os ACAIs das persoas maiores: 

Profesionais de referencia 

O rol do profesional de referencia desempeña un papel crucial na coordinación e personalización dos ACAIs das persoas maiores. Actúa como ligazón principal entre a persoa, a súa familia e o sistema de atención, asegurando que o plan de ACAIs sexa integral e personalizado. Ao comprender en profundidade as necesidades e preferencias da persoa, este rol facilita unha atención máis enfocada e eficaz, promovendo unha mellor calidade de vida para a persoa maior. 

Xestor/a de casos 

Este rol profesional céntrase na xestión individualizada de cada persoa, coordinando e supervisando a implementación dos plans de ACAIs. Esta figura profesional é esencial para garantir que cada plan de ACAIs axústese especificamente ás necesidades e desexos da persoa maior. Ao monitorear de preto os progresos e realizar axustes cando sexa necesario, o/o xestor/a de casos xoga un papel vital na provisión de ACAIs efectivos e personalizados. 

Asistente Persoal 

A figura do asistente persoal é fundamental e esencial na asistencia directa ás persoas maiores, centrándose en promover a súa autonomía. Este rol implica brindar apoio en actividades cotiás e fomentar a independencia das persoas maiores, respectando sempre as súas decisións e preferencias. Ao facelo, a figura do asistente persoal non só mellora a calidade de vida das persoas maiores, senón que tamén reforza o seu sentido de dignidade e autoestima. 

Xestor/a organizacional 

No ámbito do cambio a nivel de entidades, o rol de xestor/a organizacional xoga un papel crucial na implementación de cambios dentro das organizacións que prestan ACAIs ás persoas maiores. Este rol é clave para asegurar que as organizacións adopten un enfoque centrado na persoa, o cal é esencial para proporcionar atención de calidade que respecte e valore ás persoas maiores como individuos con dereitos e necesidades únicas. 

Promotor/a de cambio 

Finalmente, a figura de promotor/a de cambio enfócase no cambio comunitario, promovendo unha contorna inclusiva e respectuosa para as persoas maiores. Este rol xoga un papel importante para influír na sociedade en xeral, avogando por cambios nas políticas e prácticas que impactan na vida das persoas maiores. Ao fomentar unha cultura de respecto e inclusión, o rol de promotor/a de cambio contribúe á creación de comunidades máis acolledoras e empáticas para as persoas maiores. 

Persoas con discapacidade

No sector profesional dos ACAIs no ámbito da discapacidade, como sucede en relación con outros grupos poboacionais, conviven centros e servizos de titularidade pública e privada; o que supón que a normativa que regula os roles, competencias e cualificacións do persoal que traballa neles é distinta en cada caso.

Así, no caso do persoal vinculado a centros ou servizos de titularidade e xestión públicas, a normativa aplicable será o Estatuto Básico do Empregado Público ²⁸ para o persoal funcionario e o IV Convenio colectivo único para o persoal laboral ²⁹ . Doutra banda, o persoal que traballa en centros e servizos de titularidade privada que ofrecen apoios ás persoas con discapacidade réxese polo XV Convenio colectivo xeneral de centros e servizos de atención a persoas con discapacidade ³⁰ e polo Acordo do Consello Territorial de Servizos Sociais e do Sistema para a Autonomía e Atención á Dependencia, sobre criterios comúns de acreditación e calidade dos centros e servizos do Sistema para a Autonomía e Atención á Dependencia, adoptado pola Resolución 28 de de xullo de , 2022 da Secretaría de Estado de Dereitos Sociais ³¹ . 

Tras a crise desencadeada pola pandemia de COVID- 19 , varios organismos e instancias internacionais resaltaron a urxencia de reformar a configuración do sistema de coidados, en particular, con especial énfase na superación da brecha de xénero, destacando a importancia de mellorar as condicións de traballo e a capacitación dos equipos profesionais no ámbito da discapacidade. A nivel europeo, a Comisión Europea a través da “European Care Strategy”marcou directrices respecto da formación para mellorar a situación tanto das persoas receptoras de atención como das persoas que as coidan, xa sexa de maneira profesional ou non profesional. A Estratexia ten como obxectivo apoiar a persoas coidadoras non profesionais que adoitan ser mulleres e familiares, mediante a formación, o asesoramento, e o apoio psicolóxico e financeiro. Tamén se busca garantir condicións laborais xustas para o persoal dos coidados, incidindo na necesidade de melloralas e na formación do persoal para atraer a máis persoas ao sector da atención, especialmente homes. Pola súa banda, o Comité Europeo das Rexións (CDR) insistiu especialmente en que a transición dunha atención institucional a unha atención local e comunitaria require un cambio de paradigma no persoal de apoio e as súas competencias.

Tamén en España, algunhas iniciativas recentes vinculadas ao Plan de Recuperación, Transformación e Resiliencia van nesta liña ³² . A atención centrada na persoa (ACP) atópase entre os elementos estratéxicos do Plan xunto coa adaptación aos perfís da poboación e á evolución das súas necesidades, así como a mellora da formación. A importancia de actualizar e desenvolver novas competencias e roles profesionais a través da formación foi resaltada por persoas entrevistadas -a través do Proxecto EDI-, quen afirman que unha atención personalizada demanda unha maior especialización e profesionalización no sector.

Os roles que se presentan a seguir utilízanse para ilustrar a importancia de transformar e diversificar a práctica profesional do persoal de apoio á discapacidade desde unha novo paradigma.

Profesional de referencia ou facilitador/a

A figura da persoa profesional de referencia é aquela que ofrece un apoio individualizado a un grupo reducido de persoas ou a unha persoa específica, baseándose no vínculo establecido con esa persoa. A persoa que desempeña este rol pode variar segundo a organización, pero a súa función principal será proporcionar un apoio coordinado e centrado na persoa. No ámbito da discapacidade intelectual e do desenvolvemento a figura da persoa profesional de referencia denomínase facilitador/a ou tradutor/a vital ³³ . Por outra banda, o/a facilitador/a, xunto coa persoa interesada, identificará o grupo de persoas significativas que se constituirán en grupo de apoio entre iguais ou círculo de apoio.

Xestor/a de casos

Canto á persoa que realizará a función de xestión de casos suxírese que sexa a persoa profesional de referencia dos servizos sociais municipais quen asuma este rol, xa sexa persoal de traballo social ou outro/a profesional. Con todo, en situacións de elevada complexidade asistencial que demandan unha intervención e supervisión intensiva por parte dos servizos sanitarios, aconséllase que a xestión do caso sexa levada a cabo por persoal de enfermaría do Equipo de Atención Primaria (EAP) ³⁴ con independencia do ámbito territorial de actuación.

Supervisor/a

O apoio conductual positivo é un enfoque que se caracteriza por ser un apoio á conduta. Este enfoque céntrase na construción de competencias sociais e funcionais, a creación de contornas de apoio e a prevención da aparición de condutas desafiantes, tanto no tratamento individual, como na promoción de contornas que fomenten condutas desexables e de inclusión ³⁵ . A figura de supervisor/a pode variar segundo o tipo de servizo e pode estar composta pola persoa responsable dunha vivenda, residencia ou centro ocupacional, ou polo propio persoal de atención indirecta segundo o modelo organizativo. Este rol destacouse para a formación do persoal na estratexia de apoio conductual positivo, servindo como modelo do persoal en formación nunha contorna real de traballo.

Experto/a conductual

Dentro do apoio conductual positivo o/o experto/a conductual é un/a profesional cunha formación especializada en cuestións de conduta. Entre o seu “saber facer” destaca avaliar os recursos crave que precisa a organización para traballar adecuadamente as alteracións da conduta, a efectividade do proceso, a dirección dunha análise funcional experimental e o establecemento dunha infraestrutura que apoie a toma de decisións baseada nos datos.

Mediadores/as

Así mesmo, no contexto do apoio conductual positivo cabe aludir aos/as mediadores/as. Mediadores/as poden ser a familia, persoal de atención directa, técnico/a-terapeuta, xestor/a de caso, equipo especializado, e outros grupos de interese. Pero tamén, poden exercer este rol a propia persoa con discapacidade intelectual, os/as compañeiros/as con discapacidade intelectual, as entidades e os seus equipos de apoio. Os/as mediadores/as non teñen como finalidade última a diminución das condutas problemáticas, senón o desenvolvemento de contornas de aprendizaxe e de vida positivos.

Líder na práctica

Dentro do marco do apoio activo defínese esta estratexia como un enfoque sistemático que sitúa ás persoas con grandes necesidades de apoio no centro de toda intervención, facilitando a súa participación en actividades cotiás e significativas co obxectivo de mellorar a súa calidade de vida e desenvolvemento persoal. Tamén se pretende que as persoas realicen actividades relevantes para elas, manteñan relacións sociais significativas, reciban apoios e oportunidades para tomar decisións, en definitiva, para que teñan un rol social valorado no seu fogar e na comunidade. 

Para prestar un apoio activo destácase a presenza dun liderado na práctica que brinda orientación e acompañamento aos equipos de traballo. Este rol pode ser desempeñado, do mesmo xeito que os anteriores, por diferentes profesionais. A función primordial dun liderado na práctica é transformar a formación e capacitación nunha práctica laboral mellorada a través de estratexias específicas para o adestramento e aseguramiento de que se alcancen os resultados perseguidos ofrecendo un apoio personalizado.

Asistente persoal

Gran parte de usuarios/as entrevistados/as e un número significativo de profesionais, segundo as entrevistas realizadas no marco do Proxecto EDI sosteñen que a figura de asistente persoal pode servir como o mellor modelo para determinar como deben desempeñar o seu traballo as e os profesionais en atención á discapacidade. En canto á súa función, trátase dun/a profesional que proporciona un apoio altamente personalizado e dirixido pola persoa, en diversos aspectos da súa vida, servindo como ferramenta ou apoio humano. 

En realidade, tanto expertos/as en vida independente como expertos/as en atención centrada na persoa e expertos/as en dereitos humanos ³⁶  xunto coa propia Convención, recoñecen a figura de asistente persoal como un dereito humano fundamental para o desenvolvemento dunha vida independente.

Apoio entre iguais

Doutra banda, desde Nacións Unidas considerouse investir no apoio entre iguais, a autopromoción, os círculos de apoio, os centros de vida independente e outras redes e modalidades de apoio para favorecer a desinstitucionalización e promover a vida independente ³⁷ . Aínda que este tipo de apoio non constitúe un rol en si mesmo, distínguese pola execución de competencias específicas que contribúen directamente a empoderar ás persoas e mellorar a súa calidade de vida, co obxectivo de posibilitar que aquelas persoas con discapacidade e/ou en situación de dependencia poidan vivir unha vida humana digna e satisfactoria.

Experto/a por experiencia

Dentro das estratexias baseadas en iguais promoveuse a inclusión da figura de experto/a por experiencia para o apoio a persoas con discapacidade psicosocial. Estes/as expertos/as ofrecen apoio mutuo a persoas con problemas de saúde mental que son atendidas en centros contribuíndo coa súa experiencia como núcleo fundamental do seu traballo ³⁸ . Aínda que o seu rol pode variar segundo o tipo de servizo en que se base, entre as súas competencias atópanse posuír coñecementos en distintas áreas de saúde mental e demostrar competencias relacionais básicas, como comprensión do modelo de atención centrada na persoa focalizado na recuperación. Esta figura tamén coñecida como axente de axuda mutua ou axente de apoio mutuo, atópase no ámbito asociativo especializado en situacións de saúde mental complexas en servizos relacionados coa provisión de emprego, vivenda e para a inclusión social e comunitaria.

Equipos para a Promoción da Autonomía Persoal (EPAP)

Os Equipos para a Promoción da Autonomía Persoal (EPAP) están formados por equipos profesionais de diferentes disciplinas que traballan xuntos para axudar a persoas en situación de dependencia e/ou con discapacidade a manter a súa autonomía persoal e mellorar a súa calidade de vida. Os EPAP ofrecen servizos como a valoración das necesidades da persoa, a elaboración dun plan individualizado de atención, o seguimento e avaliación do plan, e a coordinación con outros servizos e recursos. Estes equipos están integrados por traballadores/as sociais, psicólogos/as ³⁹ . 

Conector/a comunitario/a

Definiuse a figura de conector/a comunitario/a como un/a facilitador/a que xera e mantén redes de relacións persoais baseadas na reciprocidade. Esta figura conecta a unhas persoas con outras e tamén coa súa comunidade desde unha visión global da vida e a comunidade na que reside a persoa. As súas competencias inclúen identificar obxectivos e aspiracións coa persoa e a súa familia -cando se considere oportuno-, identificar as persoas, espazos e oportunidades para conectar na comunidade, e desenvolver e implementar plans de traballo para o logro dos obxectivos desexados ⁴⁰ . Doutra banda, describiuse este rol como un/a “axente local” que coñece a moitas persoas e considerouse que ademais as súas competencias deben ser adoptadas por todo o persoal en atención á discapacidade. Por exemplo, o persoal pode colaborar axudando á persoa a coñecer aos seus veciños/as e ao persoal de tendas ou restaurantes locais.

Persoas en situación de sinhogarismo

Os equipos profesionais que interveñen nas situacións de sinhogarismo son principalmente do ámbito social, e as súas funcións e categorías veñen actualmente definidas polo Convenio Colectivo de Acción e Intervención social 2022 - 2024 (resolución 18 de de outubro de , 2022 Dirección Xeral de Traballo). Cabe destacar que o traballo interdisciplinar e interdepartamental é esencial neste ámbito, sendo a prevención do sinhogarismo clave para erradicar o fenómeno, e por tanto demanda do involucramento dos departamentos de vivenda e da empresa privada, e da abordaxe de cuestións relativas á reconciliación familiar ou ao aumento da resiliencia nas persoas en risco de exclusión social, á vez que se garante o acceso a axudas de protección social. Este enfoque implica que os/as profesionais dos ámbitos xudicial, penal, sanitario, xuvenil ou educativo deben estar formados/as na detección e intervención temperá do sinhogarismo. 

Debemos mencionar que unha mostra da precarización laboral neste ámbito é o feito que das 19 . 967 persoas traballando en sinhogarismo en España en , 2022 o 43 % o fixo a tempo completo, e o 57 % a tempo parcial. De igual modo, atendendo á vinculación laboral, o 49 , 5 % foi asalariado, o 44 , 6 % voluntario e o 5 , 9 % tivo outro tipo de vinculación (subcontratado, estudante en prácticas, relixioso, etc.) ⁴¹ .  

Canto aos modelos de intervención actuais, céntranse na institución, sendo especialmente ríxidos e centrados esencialmente nas necesidades e os déficits da persoa, sendo os equipos profesionais quen ten o control na toma de decisións ⁴² . É preciso cambiar a un modelo organizado ao redor das necesidades e desexos individuais, de carácter flexible, e que ceda o control e a capacidade de elección ás propias persoas en situación de sinhogarismo. Esta transición require reflexión para xestar o cambio de mentalidade, formación de longo percorrido en diferentes ámbitos, e unha mellora nas condicións laborais dos/as profesionais do sector.  

Os modelos de intervención ou as técnicas que mostraron máis efectividade na súa implementación marcan as competencias básicas e profesionais requiridas para un modelo de apoio e servizos de base comunitaria e familiar. O Housing First demostrou ser un dos modelos máis útiles para abordar a situación de sinhogarismo. Este modelo desenvolve estratexias integrais orientadas a diminuír o tempo de permanencia en calquera tipo de institución e aloxamento temporal, facilitando o acceso inmediato a unha vivenda individual que inclúa unha oferta de apoios profesionais requiridos pola persoa en función das súas necesidades e demandas, fomentando a toma de decisión persoal e a participación en comunidade, e establecendo unhas medidas efectivas de prevención do sinhogarismo ⁴³ .Housing Firstrequire dun acompañamento psicosocial á persoa para que realice un proceso de reconstrución da súa propia vida, intervención ou soporte realizado a través da Xestión de Casos Intensiva ou dun Equipo Multidisciplinar. A nivel de cociente, segundo servizos de Housing Firsten países como Finlandia, Francia, Irlanda, Países Baixos ou Portugal, consideraríase unha boa práctica un cociente de entre 6 e 10 persoas atendidas por cada profesional. 

Por outra banda, o incremento de mulleres en situación de sinhogarismo, e a rixidez na estrutura da maioría dos recursos actuais, fan imprescindible a formación en perspectiva de xénero dos/as profesionais do sector ⁴⁴ . De igual modo, as altas porcentaxes en patoloxía psiquiátrica e o frecuente mal estado de saúde das persoas en situación de sinhogarismo, esixen a formación en saúde mental dos profesionais sociais, e/ou a incorporación de profesionais sanitarios nos equipos de abordaxe do sinhogarismo. De novo, a alta presenza de persoas migrantes no colectivo, demanda do desenvolvemento de habilidades interculturais nos/as profesionais deste ámbito. 

A especialización de profesionais no sinhogarismo é básica en diferentes ámbitos, de igual modo que estes cambios no sistema implican a actualización das competencias dos actuais profesionais do ámbito do sinhogarismo. As competencias básicas clave a potenciar inclúen a habilidade para traballar desde enfoques centrados na persoa, que implica capacidade de comunicación e relación, estratexias para a resolución de problemas, manexo da diversidade, competencia para traballar na comunidade, alta intelixencia emocional, traballo en equipo, defensa dos dereitos das persoas do colectivo e ser un profesional/a flexible, creativo/a e con capacidade de adaptación ⁴⁵ . Así, para a transformación dos modelos actuais é imprescindible a aparición ou o impulso dos seguintes roles profesionais: 

Técnico/a de vivenda 

A misión do/o técnico/a de vivenda é acompañar ás persoas en situación de sinhogarismo en todo o relativo á xestión da vivenda e as comunidades de veciños. As súas funcións basearanse en acompañar na procura de vivendas de aluguer, na realización de xestións administrativas e do mantemento dos pisos (subministracións, comunidade, empresas de reparacións, etc.), ser intermediario/a con propietarios/as, comunidades de veciños/as, empresas subministradoras e compañías aseguradoras, realizar un seguimento periódico da situación dos pisos (visitas aos pisos, reposición e arranxo de danos, etc.) e apoio e coordinación co equipo de intervención social e todo o relativo ao desenvolvemento de accións comunitarias. 

Xestor/a de casos 

Tal como mencionouse anteriormente, o desenvolvemento da Atención Centrada na Persoa no ámbito residencial en persoas maiores require do/a profesional de referencia, que é un/a profesional de atención directa que vela polos intereses, preferencias e dereitos dos/as residentes, e actúa como o seu interlocutor no centro residencial ⁴⁶ . Posto que se conceptualiza á persoa en situación de sinhogarismo vivindo na comunidade, esta figura equipararíase ao xestor/a de casos, que coñece á persoa, vincúlase e acompáñao na recuperación do seu proxecto de vida a través dos diferentes espazos comunitarios requiridos, ao uso das redes noutros servizos (emprego, educación, xustiza, etc.) e á coordinación con outros membros do equipo de Intervención Comunitaria Interdisciplinar que poidan ser de utilidade no proceso de cambio.  

Técnico/a en emprego con apoio 

Conseguir un emprego é unha prioridade para as persoas en situación de sinhogarismo nos procesos de desinstitucionalización. O/o técnico/a en emprego axuda á persoa a identificar traxectorias profesionais significativas cun impacto positivo na identidade persoal e na súa calidade de vida. Para que este obxectivo poida ser cumprido, o/o técnico/a en emprego con apoio pode dar soporte no momento de escribir un currículo vitae, buscar ofertas de traballo pertinentes, preparar aos/as usuarios/as para as entrevistas, atopar o transporte necesario para trasladarse de casa ao traballo, recibir capacitación específica, e desenvolver as habilidades para axustarse a un horario de traballo e aceptar novas responsabilidades. De igual modo pode converterse nunha figura de ligazón entre a persoa e o seu empregador/a, negociando adaptacións do posto de traballo se así se require.  

Mediador/a comunitario/a ou conector/a comunitario/a 

O/o mediador/a comunitario/a traballa en beneficio das persoas ás que atende e ten unha responsabilidade fundamental cara ás comunidades nas que intervén. O resultado deste traballo pode culminar nun beneficio compartido, onde a persoa mellora a convivencia coa súa contorna e á vez as comunidades vólvense máis ricas, máis fortes e cohesionadas ⁴⁷ . De igual modo, dado o alto número de persoas estranxeiras en situación de sinhogarismo, cabe destacar a importancia do coñecemento doutras linguas e outras culturas. Por tanto, o/o mediador/a comunitario/a é un profesional dirixido a diminuír a barreira cultural e lingüística que pode haber entre as persoas participantes e o equipo técnico dos proxectos, e é clave tanto en recursos de pasa a noite con persoas que aínda viven na rúa, como tamén no momento de acceder a unha vivenda e ao longo de todo o proceso.  

______________________________

^{[ 4 ]}_{En concreto, o compoñente 22 do Plan ten como obxectivo reforzar as políticas de atención á dependencia e apoios á autonomía persoal, impulsando un cambio no modelo de apoios e coidados de longa duración, cara a unha atención centrada na persoa que favoreza a desinstitucionalización.}
^{[ 5 ]}_{Para máis información poden consultarse as seguintes fontes, AGARRADES ROIG, RAFAEL, “Apoio e asistencia persoal”, Ius fugit. Revista de Cultura Xurídica, nº 22 , 2019 , pp. 15 - 28 ; COMAS, DOLORS, SANCHO, MAYTE & ZALAKAIN, JOSEBA, “Cara á personalización dos coidados e os apoios no marco do sistema de atención á dependencia”, Revista de servizos sociais, N.º 79 , 2023 , pp. 5 - 18 ; FEDERACIÓN DE VIDA INDEPENDENTE (FEVI),
https://federacionvi.org/contido/asistencia-persoal/; FORO DE VIDA INDEPENDENTE (FVI),
http://forovidaindependiente.org/la-vida-independente-e-a-asistencia-persoal/}

Despois de expor que competencias básicas e profesionais e que roles son claves para transitar dun modelo centrado na institución a modelos baseados en apoios personalizados e comunitarios, é preciso marcar unha serie de itinerarios a diferentes niveis. O primeiro é relativo á formación dos futuros profesionais, facéndose imprescindibles a actualización das competencias profesionais e básicas identificadas como relevantes e necesarias nos plans de estudo universitarios, de ciclos formativos e certificados de profesionalidade, das profesións do ámbito social e sanitario. De igual modo, seria de utilidade identificar os plans de estudos correspondentes, cales son as profesións do ámbito social e sanitario coas competencias máis adecuadas para conformar o modelo de apoios personalizados e comunitarios. 

Considerar procesos de desinstitucionalización para os colectivos en situación de vulnerabilidade a través da implementación de apoios personalizados que permitan unha boa vida na comunidade, require de múltiples factores. No que nos compete, é fundamental que estes apoios personalizados prestados polos distintos roles profesionais realícense desde un EDH que valoren unha atención centrada na persoa para superar a cultura institucional.

A transformación no ámbito educativo debe ir da man dun cambio no ámbito laboral. Unha proposta de interese será crear un convenio laboral estatal sobre os coidados e o acompañamento na vida en comunidade, que equipare dentro dun mesmo sistema de clasificación aos distintos profesionais que require a cultura en dereitos humanos para as persoas con discapacidade, as persoas maiores, a infancia e adolescencia en situación de desprotección e as persoas en situación de sinhogarismo. É no Convenio Colectivo onde se deberían establecer as cualificacións máis apropiadas para cada posto, as competencias requiridas para cada un deles (e as súas respectivas vías de adquisición), así como establecer criterios para designar aos equipos nos diferentes grupos profesionais tendo precaución de non elitizar os coidados, para non excluír ao inmenso grupo de persoas coidadoras que traballan actualmente nos fogares de persoas maiores ou con persoas con discapacidade e/ou en situación de dependencia.
 
Doutra banda, unha proposta para facilitar o cambio sería crear un sistema de niveis de competencias en práctica avanzada que facilite o crecemento profesional, identificando os equipos profesionais adecuados para os roles requiridos nos modelos baseados en apoios familiares e comunitarios.  Ademais, unha iniciativa para promover esta transición cara á novo paradigma podería ser elaborar un certificado de profesionalidade específico para a prestación de “Apoios Comunitarios”. Este enfoque posibilitaría que tanto o novo persoal como aqueles/as profesionais que xa están a traballar con persoas con discapacidade, infancia e adolescencia, persoas maiores e persoas en situación de sinhogarismo, adquiran os coñecementos, habilidades e competencias esenciais para desenvolverse eficazmente en diversas contornas de atención na comunidade desde un modelo centrado na persoa. Este proceso formativo poderíase sustentar nos principios de vida independente para unha boa vida na comunidade.

Por último, non hai que esquecer a importancia do coidado de quen coida, comprendendo o alto esgotamento psicoemocional e físico que se presenta no ámbito do coidado, motivo polo cal a saúde mental das persoas que prestan ACAIs é un aspecto fundamental a considerar. Así, as organizacións en conxunto coas políticas públicas son as encargadas de outorgar espazos humanizantes e condicións laborais favorables, xunto con outorgar a adecuada especialización de competencias profesionais a partir do enfoque de dereitos humanos ⁴⁸ . Sen deixar de atender que, na actualidade, a maioría do persoal que presta estes servizos está representado por mulleres, polo que este ámbito debe ser analizado desde unha perspectiva de xénero.
 

1 .    Estudo de investigación sobre os procesos de desinstitucionalización e transición a modelos de apoio personalizados e comunitarios. Resumo executivo en castelán. Servizo de asistencia técnica realizado por un equipo do Instituto de Dereitos Humanos Gregorio Peces-Barba da Universidade Carlos III de para Madrid o Ministerio de Dereitos Sociais e Axenda 2030 .  Plan de recuperación, transformación e resiliencia-financiado pola Unión Europea– NextGenerationEU, 2023 , p. 5 .
2 .    Ídem., pp. 9 - 11 .
3 .    Ídem., p. 8 .
4 .    Ídem., p. 9 .
5 .    Ídem., p. 5 .
6 .    Ibidem.
7 .    Ídem., p. 6 .
8 .    Ibidem.
9 .    SISTEMA NACIONAL DE EMPREGO, MINISTERIO DE TRABALLO E ECONOMÍA SOCIAL, Programa Formativo Atención integral e centrada na persoa para profesionais de atención continuada en centros e domicilio s, del Catálogo de Especialidades Formativas, 2022 , dispoñible en PROGRAMA DE CURSO (sepe.gob.es)(última consulta 23 de decembro de ). 2024
10 .    Estudo de investigación sobre os procesos de desinstitucionalización e transición a modelos de apoio personalizados e comunitarios. Resumo executivo en castelán. Servizo de asistencia técnica realizado por un equipo do Instituto de Dereitos Humanos Gregorio Peces-Barba da Universidade Carlos III de para Madrid o Ministerio de Dereitos Sociais e Axenda 2030 .  Plan de recuperación, transformación e resiliencia-financiado pola Unión Europea– NextGenerationEU, 2023 .
11 .    Resolución do Parlamento Europeo, de de 17 maio de , 2017 sobre o Marco Europeo de Cualificacións para a aprendizaxe permanente ( 2016 / 2798 (RSP).
12 .    Resolución do Parlamento Europeo, de de 17 maio de , 2017 sobre o Marco Europeo de Cualificacións para a aprendizaxe permanente ( 2016 / 2798 (RSP).
13 .    Real Decreto 272 / 2022 , de de 12 abril, polo que se establece o Marco Español de Cualificacións para a Aprendizaxe Permanente. (BOE 7 de maio de ). . 2022
14 .    Lei Orgánica 3 / 2022 , de de 31 marzo, de ordenación e integración da Formación Profesional (BOE 1 de abril de ). . 2022
15 .    Lei Orgánica 3 / 2022 , de de 31 marzo, de ordenación e integración da Formación Profesional (BOE 1 de abril de ).. 2022
16 .    Recomendación 2018 /C 189 / 01 do Consello, de de 22 maio de , 2018 relativa ás competencias crave para a aprendizaxe permanente (Texto pertinente a efectos do EEE.). Diario Oficial da Unión Europea C 189 / 1 , 4 de xuño de .. 2018
17 .    TRACE PROJECT, Overview of European competences frameworks, 2005 , dispoñible en:http://www.menon.org/wp-content/uploads/ 2012 / 11 / 9 .-TRACE-Overview-of-EU-competency-frameworks 1 .pdf(última consulta 25 de decembro de ). . 2023
18 .    SOCIEDADE ESPAÑOLA DE XERIATRÍA E GERONTOLOGÍA (SEGG),Grupo de Traballo Interdisciplinar de Educación Gerontológica da SEGG, Documento de consenso sobre Competencias Comúns dos e as profesionais da Gerontología Clínica e Social, 2013 , dispoñible en https://www.segg.es/media/descargas/documento_de_consenso_sobre_competencias_comunes_de_los_profesionales_de_la_gerontologia_clinica_y_social.pdf(última 25 de decembro de ). 2023
19 .    Resolución 4 de de febreiro de , 2021 da Dirección Xeral de Traballo, pola que se rexistra e publica o IV Convenio colectivo estatal de reforma xuvenil e protección de menores, (BOE núm. 42 , de de 18 febreiro de ), 2021 e Resolución 22 de de novembro de , 2022 da Dirección Xeral de Traballo, pola que se rexistra e publica a modificación do IV Convenio colectivo estatal de reforma xuvenil e protección de menores, (BOE 5 de decembro de ).. 2022
20 .    SANCHO CASTIELLO, Mayte, “Vivendas e aloxamentos para persoas maiores. A experiencia internacional”,Revista Internacional dos Estudos Vascos(RIEV), 65 ( 1 - 2 ), 2020 , pp. 180 - 224 , p. 182 .
21 .    ARTIAGA LEIRAS, Alba., “Coidados comunitarios e goberno común da dependencia: as vivendas colaborativas de persoas maiores”,Revista Española de Socioloxía, 30 ( 2 ), a , 29 2021 , pp. 1 - 16 , p 1 .
22 .    SANCHO CASTIELLO, Mayte, “Vivendas e aloxamentos para persoas maiores. A experiencia internacional”, Revista Internacional dos Estudos Vascos(RIEV), 65 ( 1 - 2 ), 2020 , pp. 180 - 224 , p. 219 - 220 .
23 .    EZQUERRA, Sandra, “Crise dos coidados e crise sistémica: a reprodución como alicerce da economía chamada real”, Investigacións Feministas,nº 2 , pp. 175 - 187 .
24 .    FUNDACIÓN HELPAGE INTERNATIONAL ESPAÑA, O dereito aos coidados das persoas maiores, Madrid , 2021 , dispoñible en https://www.helpage.es/wp-content/uploads/ 2021 / 09 /Informe_O-dereito-a-os-coidados-de-as-persoas-maiores_HelpAge-Espana- 2021 .pdf(última consulta 25 de decembro de ). 2023
25 .    COMISIÓN EUROPEA, Estrategia Europea de Cuidados, 2022 , disponible en https://eur-lex.europa.eu/legal-content/ES/TXT/PDF/?uri=CELEX: 52022 DC 0440   
26 .    DÍAZ-VEIGA, Pura., Informe Cuídemi 2020 .O Modelo de Atención Centrado na persoa: que é e por onde empezar, 2020 , dispoñible en https://www.matiainstituto.net/es/publicaciones/el-modelo-de-atencion-centrado-en-a-persoa-que-é-e-por-onde-empezar(última consulta 25 de decembro de ). 2023
27 .    KNAPP, Martin., CYHLAROVA, Eva., COMAS-HERRERA, Adelina. & LORENZ-DANT, Klara., Crystallising the Case for Desinstitutionalisation:COVID- 19 and the Experiences of Persons with Disabilities, 2021 , disponible en https://www.lse.ac.uk/cpec/assets/documents/CPEC-Covid-Desinstitutionalisation.pdf (última consulta 25 de diciembre 2023 )
28 .    Real Decreto Lexislativo 5 / 2015 , de de 30 outubro, polo que se aproba o texto refundido da Lei do Estatuto Básico do Empregado Público (BOE 31 de outubro de ). . 2015
29 .    Resolución 13 de de maio de , 2019 da Dirección Xeral de Traballo, pola que se rexistra e publica o IV Convenio colectivo único para o persoal laboral da Administración Xeral do Estado (BOE 17 de maio de ). . 2019
30 .    Resolución 27 de de xuño de , 2019 da Dirección Xeral de Traballo, pola que se rexistra e publica o XV Convenio colectivo xeneral de centros e servizos de atención a persoas con discapacidade (BOE 4 de xullo de ). . 2019
31 .    Resolución 28 de de xullo de , 2022 da Secretaría de Estado de Dereitos Sociais, pola que se publica o Acordo do Consello Territorial de Servizos Sociais e do Sistema para a Autonomía e Atención á Dependencia, sobre criterios comúns de acreditación e calidade dos centros e servizos do Sistema para a Autonomía e Atención á Dependencia (BOE 11 de agosto de ). . 2022
32 .    GOBERNO DE ESPAÑA, Plan de Recuperación, Transformación e Resiliencia, Compoñente 22 : Plan de choque para a economía dos coidados e reforzo das políticas de inclusión, 2021 , dispoñible en https://www.lamoncloa.gob.es/temas/fondos-recuperacion/Documents/ 16062021 -Compoñente 22 .pdf(última consulta 15 de xullo de ).. 2023
33 .    PLENA INCLUSIÓN, Asistencia Persoal. Unha ferramenta crave para o exercicio do dereito á vida independente das persoas con discapacidade intelectual ou do desenvolvemento, Madrid , 2017 , pp. 17 - 18 .
34 .    RODRÍGUEZ RODRÍGUEZ, Pilar, “A xestión de casos e o acompañamento ao longo do proceso de atención. A investigación-acción-participación (IAP) e a planificación participativa” en RODRÍGUEZ RODRÍGUEZ, Pilar & VILA MANCEBO, Antoni (coord.), Modelo de Atención Integral e Centrada na persoa. Teoría e práctica en ámbitos do envellecemento e a discapacidade, Tecnos, Madrid , 2014 , p. 232 .
35 .    RUEDA QUITLLET, Pere e NOVELL ALSINA, Ramón (eds.), Condutas que nos preocupan en persoas con discapacidade intelectual e do desenvolvemento: Que debes saber?, Que debes facer?, Plena Inclusión, 2021 . 
36 .    GARRIDO, Laura e GONZALEZ, Berta, Guía de Apoio Activo “Non se trata do que fas senón como o fas”, Plena Inclusión, Madrid , 2019 . 
37 .    ORGANIZACIÓN DE NACIÓNS UNIDAS - CONSELLO DE DEREITOS HUMANOS, Os sistemas de apoio para garantir a inclusión na comunidade das persoas con discapacidade, entre outras cousas como medio para construír un futuro mellor tras a pandemia de enfermidade por coronavirus (COVID- 19 ) Informe da Oficina do Alto Comisionado das Nacións Unidas para os Dereitos Humanos, 2023 , A/HRC/ 52 / 52 , par. 42 , dispoñible en https://www.ohchr.org/es/documents/thematic-reports/ahrc 5252 -support-systems-ensure-community-inclusion-persons-disabilities(última consulta 15 de decembro de ).. 2023
38 .    FUNDACIÓN SOCIOSANITARIA DE CASTILLA LA MANCHA, 2019 , disponible en https://fsclm.com/web/index.php?option=com_content&view=article&id= 168 :documental-experto-xexperiencia&catid= 69 :noticias&Itemid= 363 (última consulta 4 de diciembre de 2023 ). 
39 .    XUNTA DE CASTELA LEÓN E . SERVIZOS SOCIAIS E INNOVACIÓN, Equipos para a Promoción da Autonomía Persoal (EPAP), dispoñible en https://serviciossociales.jcyl.es/web/é/servizos-sociais-innovacion/epap-equipos-para-promocion.html(última consulta 18 de novembro de ).. 2023
40 .    SAN ROMÁN, Amalia, MARTÍNEZ, Belén, GONZÁLEZ, Berta, DE ARAOZ, Inés, ESPEJO, Laura, AMBROS, Nuria, TENDERO, Ruiman, REYES, Sofía & FERNÁNDEZ, M.ª Luz, Apoyos 2030 , Plena Inclusión, Madrid , 2021 , p. 71 .
41 .    Instituto Nacional de Estatística (INE), Enquisa de centros e servizos de atención ás persoas sen fogar, España, 2022 , dispoñible en https://www.ine.es/prensa/ecapsh_ 2022 .pdf (última consulta 9 de outubro de ). 2023
42 .    BENITO HERRÁEZ, Eva, ALSINET MOURA, Carlos e MACIÁ ANTÓN, Araceli, “A planificación centrada na persoa e a súa pertinencia práctica nos servizos sociais: opinión dos profesionais”.Zerbitzuan: Gizarte zerbitzuetarako aldizkaria= Revista de servizos sociais, 2016 , 62 : 115 - 126 .
43 .    TSEMBERIS, Sam & PATHWAYS HOUSING FIRST INSTITUTE. A Housing First Manual for Ireland, Irlanda, decembro do 2020 , dispoñible en https://www.housingagency.ie/sites/default/files/a_housing_first_manual_ireland.pdf(última consulta 28 de xullo de ). 2023
44 .    CORDEIRO-RAMOS, Nuria e MUÑOZ-BELLERIN, Manuel., “Os dereitos humanos fronte ao espello. Narrativas de mulleres sen fogar no exercicio das súas capacidades”. Revista Crítica de Ciências Sociais, 2021 , 126 : 47 - 68 .
45 .    Estudo de investigación sobre os procesos de desinstitucionalización e transición a modelos de apoio personalizados e comunitarios. Servizo de asistencia técnica realizado por un equipo do Instituto de Dereitos Humanos Gregorio Peces-Barba da Universidade Carlos III de para Madrid o Ministerio de Dereitos Sociais e Axenda 2030 . Plan de recuperación, transformación e resiliencia-financiado pola Unión Europea– NextGenerationEU. 2023 .
46 .    DÍAZ VEIGA, Pura., URIARTE MÉNDEZ, Alberto., YANGUAS, Javier., CERDÓ, María., SANCHO CASTIELLO, Mayte e ORBGOZO ARAMBURU, Ana. “Estamos a mellorar a atención? Efectos de intervencións relativas ao Modelo de Atención Centrado na Persoa nun grupo residencial”. Zerbitzuan: Gizarte zerbitzuetarako aldizkaria= Revista de servizos sociais, 2016 , 61 : 53 - 63 .
47 .    PEDRA CRISTÓBAL, Xullo. “Aproximación á Mediación Comunitaria. Retos e desafíos”. Revista de Mediación, 2017 , 10 . 1 : 2340 - 9754 .
48 .    GÁLVEZ HERRER, Macarena., GÓMEZ GARCÍA, José., MARTÍN DELGADO, Mari., FERRERO RODRÍGUEZ, Mónica., e MEMBROS DO PROXECTO HU-CI. “Humanización da Sanidade e Saúde Laboral: Implicacións, estado da cuestión e proposta do Proxecto HU-CI”. Medicamento e Seguridade do Traballo, 63 ( 247 ), 2017 , 103 - 119 .