Este artigo aborda o proceso que se seguiu ata chegar á publicación do dato da taxa de cobertura da negociación colectiva. Ata agora, non se dispuña dunha cifra oficial para España, e as referencias dispoñibles eran as estimacións publicadas por organismos internacionais como a OIT (Organización Internacional do Traballo) ou o OCDE (Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico). Así pois, a publicación da taxa de cobertura da negociación colectiva en España supón un fito histórico no ámbito das estatísticas laborais que tivo que sortear polo camiño non poucas dificultades técnicas para chegar ao momento no que hoxe nos atopamos.

Palabras crave: negociación colectiva, convenios colectivos, cobertura

This article explains the process leading up to the publication of the collective bargaining coverage rate data. Until now, Until now, no official figure was available for Spain, and the available references were estimates published by international organizations such as the ILO (International Labour Organization) and the OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development). Thus, the publication of the collective bargaining coverage rate in Spain represents a historic milestone in the field of labour statistics, which has had to overcome numerous technical difficulties along the way to reach the point we are at today.

Circulan nestes últimos meses debates por distintos foros ao redor da xornada laboral e aos salarios. Sindicatos, patronal e o propio Ministerio de Traballo e Economía Social (MITES) cuestionan se se debe reducir a primeira e canto aumentar os segundos, ou mesmo se é necesario modificar algún dos dous ou como poden afectar a outras variables da economía e o traballo. Un debate que non só queda no ámbito institucional, senón que se estende ao social porque son cuestións que afectan á cidadanía e coméntanse tamén na rúa, a barra do bar, a panadaría…

Ambos, xornada laboral e salarios, son asuntos básicos (aínda que non os únicos) na esfera das relacións laborais e forman parte substancial da negociación colectiva, que é o alicerce do diálogo social. Poderíase dicir que a negociación colectiva é o sistema de fixación das condicións de traballo nado sobre a base do acordo dos interlocutores sociais. Supón a materialización do equilibrio alcanzado entre as forzas que operan no sistema de relacións laborais. 

A Organización Internacional do Traballo recoñece o dereito efectivo á negociación colectiva e conságrao na súa Constitución ¹ . Tal é a súa importancia, que posteriormente o reafirmou na Declaración relativa aos principios e dereitos fundamentais e o seu seguimento ² de e 1998 en Convenios, como o C 098 Convenio sobre o dereito de sindicación e de negociación colectiva de , 1949 ou o C 154 Convenio sobre a negociación colectiva de . 1981  

No seo da Unión Europea, a Carta de Dereitos Fundamentais ³  da Unión tamén recoñece, para traballadores e empresarios, “o dereito a negociar e celebrar convenios colectivos, nos niveis adecuados (…)”. 

Os resultados desa negociación colectiva concrétanse nos convenios colectivos de traballo, cuxa forza vinculante se recoñece en España na propia Constituciónno seu artigo 37 . 1 : “A lei garantirá o dereito á negociación colectiva laboral entre os representantes dos traballadores e empresarios, así como a forza vinculante dos convenios” ⁴ . Para o Estatuto dos Traballadores, os convenios colectivos son o instrumento que regula as condicións de traballo, a produtividade e a “paz laboral”. 
Desde un punto de vista estatístico, os resultados cuantitativos e cualitativos dos convenios colectivos analízanse e publican pola Subdirección Xeral de Estatística e Análise Sociolaboral (SGEAS) do propio MITES, a través da Estatística de Convenios Colectivos de Traballo (CCT) ⁵ .

Para ese efecto, a información que se recolle nesta estatística, a diferenza da doutras, non mide o que está a pasar, senón que anticipa o que debería pasar (canto debería cobrar un traballador, en virtude do acordado; ou cantas horas debería traballar, segundo o negociado). Por exemplo, fala de salarios, como outras estatísticas, pero non de salarios reais nin de salarios pagos, senón de salarios pactados, é dicir, do que previsiblemente debería cobrar un traballador a futuro nun tempo determinado no convenio. 

Estes datos obtidos, á súa vez, poden servir de base para futuras negociacións entre os interlocutores sociais e tamén para o deseño de políticas públicas. Por iso, trátase dunha información moito máis completa que outras, cuxa explotación, ademais, aos poucos vaise perfeccionando co obxectivo de ofrecer unha visión máis ampla das condicións de traballo no mercado laboral. Baixo esta premisa, o gran logro da Subdirección Xeral de Estatística e Análise Sociolaboral en foi 2024 a publicación, por primeira vez, da taxa de cobertura da negociación colectiva. 

Por que é tan importante dispor deste dato? Unha peculiaridade de España é que a negociación colectiva cobre ás persoas traballadoras, independentemente de que estean sindicadas ou non. A negociación colectiva mellora (moito ou pouco, pero sempre mellora) as súas condicións laborais. Aí radica a súa relevancia do dato, xa que canta máis poboación estea cuberta por un convenio colectivo, mellores condicións laborais terán as persoas traballadoras.

Ata agora, non se dispuña dunha cifra oficial de cobertura da negociación colectiva en España e as referencias dispoñibles eran as estimacións publicadas por organismos internacionais como a OIT (Organización Internacional do Traballo) ou o OCDE (Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico). Así pois, a publicación da taxa de cobertura da negociación colectiva en España supón un fito histórico no ámbito das estatísticas laborais que tivo que sortear polo camiño non poucas dificultades técnicas para chegar ao momento no que hoxe nos atopamos. 

José Ignacio Pérez Infante, economista, experto en negociación colectiva e un dos grandes impulsores da medición da cobertura en España, xa sinalaba en en 2017 o seu artigo “A estatística de convenios colectivos e a medición da cobertura da negociación colectiva” ⁶  que “[…] posiblemente, o aspecto máis significativo para a medición da importancia da negociación colectiva sexa a cobertura no número de traballadores da mesma”. Coincidía o seu criterio co dos actuais produtores da Estatística de Convenios Colectivos de Traballo, polo que liquidar a falta de información neste sentido foi unha das prioridades da SGEAS nos últimos anos.  Cabe destacar que esta demanda non era a ocorrencia puntual duns poucos, pois xa se detectou esta deficiencia con anterioridade, analizando e valorando potenciais solucións.

O 16 de xuño de , 2010 na reunión da Comisión Permanente do Consello Superior de Estatística, creouse un Grupo de Traballo de Estatísticas de Negociación Colectiva, presidido polo propio José Ignacio Pérez Infante, co obxectivo de mellorar a información dispoñible neste ámbito. Este grupo (cuxa composición incluía ao INE ⁷ , o Ministerio de Traballo e Inmigración ⁸ , a AEAT ⁹  e os interlocutores sociais CCCO ¹⁰ , UXT ¹¹  e CEOE ¹² ), contaba entre os seus obxectivos coa análise das fontes e métodos de cálculo para dispor do número de persoas traballadoras cubertas por convenios colectivos. O Grupo estivo activo ata marzo de e 2011 concluíu coa presentación dun informe que incluía unha serie de recomendacións, entre elas, a de “ mellorar o procedemento de cumprimento da clave do convenio por parte das empresas nas transaccións coa Seguridade Social”, establecendo algún tipo de obrigatoriedade no momento do enchemento.

Así, o “Real Decreto 708 / 2015 , de de 24 xullo, polo que se modifican diversos regulamentos xerais no ámbito da Seguridade Social para a aplicación e desenvolvemento da Lei 34 / 2014 , de de 26 decembro, de medidas en materia de liquidación e ingreso de cotas da Seguridade Social, e doutras disposicións legais” ¹³ , veu establecer a obrigatoriedade para o empresariode comunicar o código ou códigos dos convenios colectivos aplicables, tanto na inscrición do empresario como nos documentos de altas, baixas e variacións das persoas traballadoras por conta allea. 

Para a SGEAS, dispor da información a nivel de relación laboral das persoas traballadoras, facilitada pola Tesouraría Xeral da Seguridade Social (TGSS), supuxo un punto de inflexión na forma de traballar e na mellora da calidade da información dispoñible. Esta fonte adicional complementaba a información proporcionada pola Folla Estatística rexistrada en REGCON, pero tamén implicaba tomar decisións a nivel metodolóxico.

Definición

O proceso comezou tratando de establecer unha definiciónpara medir a cobertura da negociación colectiva e aí xurdiu ao primeiro debate. Na literatura histórica dedicada a este tema podíanse atopar definicións potenciais, non tan dispares unas doutras, pero tampouco cun criterio único. Esta dificultade de harmonizar, quizá derivada do intento de establecer unha definición cunha posibilidade de cálculo real, estivera atrapada polas propias fontes de información dispoñibles ata ese momento. O feito de contar finalmente coa información a nivel de relación laboral proporcionada pola TGSS permitía tomar unha decisión sobre a definición da medición da cobertura da negociación colectiva, non tan influenciada polas carencias das fontes dispoñibles ata ese momento.

Este novo nivel de detalle da información resolvía algúns dos problemas expostos no pasado que non se puideron liquidar previamente, en parte, porque as fontes dispoñibles proporcionaban datos agregados. Entre eles, o poder descontar aqueles colectivos que non contan cun convenio por exclusión da propia lei (ben porque non teñen dereito a negociación colectiva ou porque dispoñen doutro tipo de acordo) ou porque non se dá a posibilidade de partes lexitimadas que o acorden (como as empregadas do fogar).

Canto á preferencia do criterio de medición a través de cifras absolutas ou relativas, outro dos dilemas abertos, tampouco se facía necesario elixir, pois a nova fonte permite calcular ambas as alternativas. Neste caso, optouse por difundir ambas, xa que se considerou que achegaban información complementaria: o número de relacións laborais cun convenio de aplicación proporciona información achega do volume, pero pode estar influenciada pola conxuntura económica e a ocupación da poboación, mentres que a taxa de cobertura ofrece unha información relativa que facilita a comparación entre períodos.

Doutra banda, este recente nivel de desagregación da información si esixía tomar unha decisión nun novo ámbito: a elección entre as relacións laborais ou as persoas traballadoras. Tras unha serie de análises pormenorizadas, concluíuse que a información de relación laboral achegaba maior nivel de detalle e non requiría de toma de decisións estatísticas adicionais, polo que nos decantamos, polo menos nesta primeira fase, pola primeira alternativa. Non se descartou a difusión a nivel de persoas traballadoras, pero é importante ter en conta que asignar un convenio por persoa traballadora non é tan sinxelo como agrupar rexistros “neutros”. Un mesmo traballador ou traballadora pode ter asociadas varias relacións laborais simultaneamente e estas á súa vez poden ter asignados varios convenios, un ou ningún. Para dispor da información a nivel de persoa traballadora, será necesario optar por determinados criterios tales como seleccionar entre os distintos convenios que lle son de aplicación cal é o principal (no caso de que varias das relacións laborais teñan convenio subscrito), ou decidir se un traballador está total ou parcialmente cuberto (en función de que todas as súas relacións laborais estean cubertas por algún convenio, ou unicamente estéano algunhas delas)/delas). En calquera caso, para tranquilidade do lector, trátase dunha situación minoritaria, que representa menos do 3 % dos casos.

Tras longas deliberacións, alcanzouse un acordo para a definición. Así, concluíuse que:

-    a cobertura da negociación colectivamídese polo número de relacións laborais cubertas por un convenio colectivo;
-    a taxa de cobertura da negociación colectiva mídese pola proporción de relacións laborais cubertas por un convenio colectivo sobre a poboación de referencia que ten dereito a convenio.

Formalmente, a taxa de cobertura da negociación colectivaé a proporción de relacións laborais por conta allea ¹⁴  ás que se aplica un convenio colectivo ¹⁵ , sobre a poboación susceptible de regularse mediante negociación colectiva. 

Calcúlase como como o cociente entre o número de relacións laborais cubertas por convenio(s) colectivo(s) e o número de relacións laborais que poden regularse mediante convenios colectivos de conformidade co Dereito e usos nacionais (é dicir, con dereito á negociación colectiva, sendo este dereito o asociado á sinatura de convenios colectivos).

Tratamento da información

Definidas a metodoloxía e o cálculo, o seguinte paso consistía no tratamento da nova información recibida. 

A TGSS envía mensualmente á SGEAS un ficheiro onde se especifica, para cada relación en alta na Seguridade Social, o código ou códigos de aplicación asociados a cada relación laboral na empresa. Trátase dunha “foto” das altas a último día do mes de referencia e recíbese tras finalizar o mes, na semana posterior. 

Unha vez recibidos os datos, realízase unha primeira extracciónpara establecer a poboación de referencia descrita no denominador, i.e., o número de relacións laborais con dereito a convenio. Para o seu cálculo, exclúense do ficheiro todos aqueles colectivos que non poden regularse mediante convenio colectivo, como é o caso dos funcionarios de carreira e interinos, o persoal estatutario, os altos cargos e conselleiros de administración, os ministros de culto (sacerdotes), os penados con actividade laboral, os socios de Cooperativas (aínda que os asalariados que traballen nelas si terían dereito a ter un convenio), quen participan en programas de Formación, os parlamentarios das Cortes Españolas, Europeas e comunidades autónomas, quen reciben prestacións en beneficio da Comunidade e aqueles que realizan traballos de colaboración social.

Coa poboación de referencia establecida, realízase unha segunda depuraciónpara contabilizar unicamente aqueles códigos de convenioque entren na categoría de “ válidos” e eliminar os que non cumpran este criterio, se se dese o caso. Para que un código de convenio sexa considerado válido debe estar rexistrado (ou ser susceptible de estalo) en REGCON.  Á súa vez, para que a TGSS poida dispor dos códigos de convenios actualizados, e minimizar erros no enchemento no momento da inscrición en Seguridade Social, desde a Dirección Xeral de Traballo (DXT, MITES), remítense periodicamente á TGSS as listaxes cos novos códigos de convenios rexistrados en REGCON. Así, unha vez identificados os rexistros con convenios de aplicación válidos, pódese contabilizar o número de relacións laborais cubertas por un convenio colectivo, é dicir, o numerador da fórmula de cálculo. 

Como adoita suceder, resultou moito máis complexo establecer a metodoloxía e os criterios de depuración que realizar o propio cálculo da medición da cobertura. Nesta ocasión, ademais, cóntase coa vantaxe de que tanto as poboacións de estudo como a de referencia proceden da mesma fonte, polo que non se require de axustes adicionais.

Difusión

Coa metodoloxía definida e os cálculos realizados, quedaba decidir cal sería o formato da difusión. Valoráronse distintas alternativas, principalmente acerca da periodicidade, pero tras o estudo da evolución mensual dos datos e a constatación de que son moi estables, decidiuse que a súa publicación tería periodicidade anual. Cabe destacar, no entanto, que a información se recibe e analiza mensualmente e publicaranse periodicidades adicionais se se detectan cambios na evolución. 

Tras un longo proceso de estudo, como se detallou, a información estaba lista para a súa difusión. Así, en febreiro de publicouse 2024 por fin a Cobertura da Negociación Colectiva, no seu formato absoluto e relativo. Nesta primeira difusión, de maneira excepcional publicáronse todos os anos dispoñibles, os correspondentes a , 2021 2022 e 2023 . De maneira xeral, para o resto de exercicios contémplase publicar o dato da taxa de cobertura do ano de referencia na publicación de xaneiro do ano seguinte, aínda que se publicará un avance da primeira metade do ano na difusión anual. Incluirase, adicionalmente, esta información nas publicacións anuais para reflectir a súa evolución, pero o dato en principio non variará, pois non se dispón de versións provisional e definitiva.

Os resultados preséntanse por ámbito funcional (empresa e ámbito superior á empresa) e sexo, e segundo o sector ou sección de actividadee a comunidade autónoma. A seguir, móstrase un resumo gráfico da información publicada para os anos dispoñibles, en valores relativos e absolutos, onde se pode observar que, aínda que o dato é moi estable, apréciase un lixeiro incremento da taxa de cobertura: 

Unha primeira pregunta que podería xurdir é por que resulta tan necesario dispor dunha fonte adicional cando xa existe *REGCON, unha aplicación que recolle a documentación completa dos convenios rexistrados e que ademais é de consulta pública. Os motivos principais son a calidade e a frecuencia da recollida da información a nivel de persoas traballadoras (e/ou relacións laborais). É fácil entender que, aínda que nun convenio de empresa o número de traballadores e traballadoras póidase coñecer con relativa facilidade, non sucede así nos convenios de ámbito superior, onde é moito máis complexo dispor de estimacións que de números reais.

A primeira diferenza é o nivel de desagregación da información. Mentres que en REGCON a información dispoñible está agregada por persoa traballadora a nivel de convenio, os datos que proporciona a TGSS detállanse para cada relación laboral. Desta forma, pódense agregar por convenio, código de conta de cotización ou empresa, e dispor da información máis adecuada en cada caso evitando solapamientos. No caso de REGCON, consígnase o total de persoas traballadoras imputadas a cada convenio, pero non existe forma de saber cantos nin cales delas están asignadas a máis dun convenio.

A segunda diferenza entre ambas as fontes deriva do carácter estático ou dinámico do rexistro da información. Mentres que en REGCON o carácter é estático, xa que a información do número de traballadores e traballadoras asociados a cada convenio recóllese no momento do rexistro do propio convenio (e/ou das variacións salariais), en Seguridade Social consígnase no momento do alta da persoa traballadora, pero ademais existe a obriga de rexistrar tamén as variacións no caso de que se produzan. Este proceso de modificación “continua” implica que a foto que se recibe a último día de mes proporcione unha información máis actualizada no caso de TGSS que no caso de REGCON. 

Outra diferenza é que o momento de referencia é distinto. Como se indicaba no parágrafo anterior, en REGCON recóllense os datos a data de rexistro do convenio (e/ou das variacións salariais). Con todo, na TGSS codifícase o convenio coa data de alta da relación laboral asociada á persoa traballadora en cuestión ou coa data de modificación do convenio asociado á relación laboral. É dicir, a información vai asociada á propia relación laboral, non á data de rexistro do convenio.

Por último, as dúas fontes estudan distintos colectivos. En REGCON, contabilízanse as persoas traballadoras que teñen asociado un convenio con efectos coñecidos e cuantificables na publicación de efectos económicos de CCT, e os traballadores e traballadoras dos convenios rexistrados por data de firma. Con todo, en TGSS contabilízanse todas as relacións laborais con convenios susceptibles de aplicación, é dicir, aqueles que teñen un código de convenio válido.

Ata o 2024 ano non existía un dato oficial de cobertura da negociación colectiva en España, como se sinalou anteriormente.

Con todo, algúns organismos internacionais, como o OCDE ou a OIT, proporcionaban estimacións propias previas á difusión do dato a nivel estatal. En ambos os casos, ademais, as súas estimacións son similares porque a súa metodoloxía de cálculo é a mesma. Baséase en utilizar no numerador a información agregada da estatística de convenios colectivos e no denominador a información da Enquisa de Poboación Activa (EPA) descontando os funcionarios.

No caso do OCDE, o último dato dispoñible (estimado) para España corresponde a . 2018 ¹⁶ Aínda que na nosa publicación non se conta con información para os anos previos 2021 a , coa nova metodoloxía de cálculo, derivada da posibilidade de dispor do dato a nivel de relación laboral, e o paso de estimación a partir de agregados a dato real a partir de rexistros, España situaríase entre os 5 primeiros países de estudo con mellor taxa de cobertura, segundo datos de OCDE.

Doutra banda, segundo o último dato publicado pola OIT, con data de referencia 2020 ¹⁷ , pódese ver como non só España está entre os países con mellor taxa de cobertura, senón que ademais, non hai moitos países neste nivel porcentual. 

Dáse a circunstancia, ademais, que a definición establecida na metodoloxía para o caso de España é coherente coa adoptada na “Directiva (UE) 2022 / 2041 do Parlamento Europeo e do Consello de de 19 outubro de sobre 2022 uns salarios mínimos adecuados na Unión Europea” ¹⁸ . 

Establécese, neste ámbito, que os Estados membros comunicarán á Comisión cada dous anos e antes do 1 de outubro do ano de referencia, entre outros, a taxa de cobertura da negociación colectiva e a súa evolución. O primeiro informe comprenderá 2021 , 2022 e 2023 e entregaranse como moi tarde o 1 de outubro de , 2025 polo que en España xa estamos en disposición de achegar esta información. 

Dispor da información de convenio a nivel de relación laboral proporcionada pola TGSS, abriu un abanico de posibilidades por explorar na Estatística de Convenios Colectivos de Traballo, a principal fonte oficial de información cuantitativa sobre a negociación colectiva. 

Na SGEAS seguirase traballando para sacar adiante os distintos proxectos de ampliación e mellora da información dispoñible, como a análise da evolución das persoas traballadoras por convenio desde o momento do rexistro, a mellora da información da actividade económica (CNAE) dos convenios, o estudo da prioridade aplicativa entre os convenios de empresa e os de sector, a mellora da información salarial, a desagregación segundo novas variables de clasificación como tamaño de empresa e grao de discapacidade e calquera outra necesidade que vaia xurdindo no camiño.

Ademais, espérase que todas as melloras previstas teñan como resultado liquidar as deficiencias que historicamente se detectaron e afectaban á información dispoñible en materia de negociación colectiva, e póidase dispor de información de calidade coa que negociar melloras convenios e en definitiva, mellorar as condicións das persoas traballadoras.