Nun contexto mundial marcado por desafíos económicos e sociais, o respaldo do Goberno de España á Economía Social consolídase como unha iniciativa fundamental para fortalecer e dar maior visibilidade ás entidades e organizacións que a integran, promover un desenvolvemento equitativo nos distintos territorios e reforzar a cohesión social.

Consciente da súa importancia e como mostra do seu compromiso, oMinisterio de Traballo e Economía Social actualiza a Estratexia Española de Economía Social, esta vez coa mirada posta no 2027 ano . A nova estratexia constitúe unha folla de ruta que guiará as políticas públicas do sector durante os próximos anos e cuxo deseño se realizou en colaboración co Ministerio de Mocidade e Infancia, o Ministerio de Universidades, o Ministerio de Educación e Formación Profesional, o Consello para o Fomento da Economía Social e as Entidades Representativas das diferentes familias que conforman o ecosistema da Economía Social, entre outros.  A Estratexia Española de Economía Social 2023 - 2027 ten como obxectivo aumentar a visibilidade e participación institucional das diferentes familias que compoñen a Economía Social, desenvolver a súa competitividade, o emprendimiento colectivo e o apoio aos sectores emerxentes, así como consolidar a sustentabilidade social e territorial. 

Algúns factores crave contemplados na estratexia, que son vitais para a súa consecución, e que resulta oportuno rememorar, son:

1 )    Mellorar a creación e o mantemento do emprego de calidade e, especialmente, o enfocado en colectivos vulnerables. 
2 )    Fomentar o emprendimiento colectivo coa finalidade de promover a creación de novas empresas de Economía Social e apoiar ás existentes para que poidan crecer e consolidarse.
3 )    Loitar contra o despoboamento, implementando medidas que favorezan o desenvolvemento económico en áreas rurais e desfavorecidas, contribuíndo á cohesión territorial.
4 )    Aproveitamento racional dos recursos naturais promovendo prácticas sustentables que respecten o medio ambiente e fomenten o uso eficiente dos recursos.
5 )    Aliñación coa Axenda 2030 e o Plan de Acción Europeo da Economía Social.  

No plano estritamente normativo, desde o Ministerio de Traballo e Economía Social estamos a tramitar oProxecto de Lei Integral de Impulso da Economía Social, que, unha vez aprobado polas Cortes Xerais, suporía un avance significativo para acomodar, a través dun único instrumento, o tres leis sustantivas que ata o momento regularon o marco xurídico do sector, para adaptarse ás novas circunstancias económicas e sociais:

    Lei 27 / 1999 , de de 16 xullo, de Cooperativas.
    Lei 44 / 2007 , de de 13 decembro, para a regulación do réxime das Empresas de Inserción.
    Lei 5 / 2011 , de de 29 marzo, de Economía Social. 

Hai que lembrar que esta última marcou un fito no ámbito normativo ao converterse na primeira lei específica de Economía Social na Unión Europea. E debido a iso, sentou as bases para que España situásese como referente europeo na promoción deste modelo económico.

Desde a lexislatura anterior, xa viña traballando na necesidade dunha reforma integral que impactase a todas as entidades da Economía Social e, en consecuencia, modificase o marco normativo que regula este ámbito e aos seus actores económicos.

Con todo, non foi ata 8 o de outubro de cando 2024 o Goberno deu luz verde ao proxecto de lei integral, un documento elaborado cun amplo consenso dentro do ecosistema da Economía Social.

As principais novidades que presenta o proxecto de lei estrutúranse ao redor dos seguintes eixos temáticos que se analizan por Leis.

En primeiro lugar, modifícase a Lei 27 / 1999 , de de 16 xullo, de Cooperativas, co obxectivo de adecuar a lexislación existente e alcanzar os seguintes propósitos:

-    Adaptar o funcionamento interno das cooperativas ás novas formas de comunicación e participación baseadas na implantación das novas tecnoloxías, que se acelerou como consecuencia da pandemia de Covid- 19 . Neste sentido, a lexislación sobre as cooperativas ha de ser permeable a esta innovación, que permite axilizar os procesos e toma de decisións, facendo compatible o seu uso coa garantía e plena vixencia do principio de participación democrática das súas persoas socias. 

 -    Reflectir a realidade das cooperativas en materia de igualdade efectiva, habilitando ferramentas axustadas á súa singularidade. O principio cooperativo de igualdade impulsou os avances das cooperativas cara a unha igualdade efectiva entre mulleres e homes. É o momento de acompañar este esforzo cunha plasmación institucional na estrutura interna das cooperativas para o que se prevé a creación da Comisión de Igualdade, como novo órgano social, e o desenvolvemento dos Plans de Igualdade Cooperativos. De igual forma, ofrécese unha solución transitoria para o rexistro destes plans.

-    Remover obstáculos para fomentar un funcionamento áxil e axustado aos principios e valores cooperativos. Estes principios e valores fundaméntanse en autoaxuda, autorresponsabilidad, democracia, igualdade, equidade e solidariedade, polo que as modificacións lexislativas que aquí se engloban pretenden fomentar unha funcionalidade do ámbito cooperativo e axilizar o exercicio da actividade cooperativa.

-    Fomentar a promoción do cooperativismo. Con base na actualidade das cooperativas españolas, preténdese lexislar, para fomentar o uso deste tipo de empresas, que supoñen un nicho inequívoco de innovación no noso sistema empresarial, dotando, con estas modificacións, ao cooperativismo da operatividade e resonancia que merece.

 En segundo lugar, modifícase a Lei 44 / 2007 , de de 13 decembro, para a Regulación do Réxime das Empresas de Inserción. Para continuar mellorando estes períodos de transición cara ao mercado de traballo ordinario a Lei propón, cun consenso pleno do sector:

-    Reforzar a definición de colectivos ou persoas expostas a situacións de vulnerabilidade e/ou exclusión social, evitando a súa estigmatización. Conscientes das consecuencias das sucesivas crises vividas nos últimos anos sobre o aumento da brecha de desigualdade, acometeuse unha profunda reflexión sobre as situacións ou factores socioeconómicos que poden dar lugar a situacións de vulnerabilidade e/ou risco de exclusión social, ante as que as empresas de inserción operan como mecanismo de apoio e acompañamento cara á inclusión. En consecuencia, o proxecto propón unha ampliación do ámbito subxectivo da norma pondo o foco nestes factores de vulnerabilidade e/ou exclusión social.

-    Achegar unha definición de empresa de inserción máis axustada e coherente cos seus fins e compromisos coa igualdade. As empresas de inserción operan en competencia co resto das fórmulas empresariais, coa singularidade de loitar á súa vez contra a desigualdade. Por iso, introducíronse axustes necesarios no seu funcionamento interno, co obxectivo de garantir a súa competitividade, tomando como base un modelo laboral cuxo paradigma é a contratación indefinida.

-    Adecuar a contratación de persoas en tránsito ao emprego ordinario á función do itinerario de inserción. É necesario actualizar un marco de contidos mínimos, común para todo o Estado, dos itinerarios de inserción, causa e obxecto da contratación das persoas suxeitas a factores de vulnerabilidade ou exclusión social e dos que dependen a mellora da súa empregabilidade. Nesta liña, incorpóranse axustes sobre o cociente de persoas traballadoras que acompañan e garanten o cumprimento da finalidade dese itinerario de inserción. 

 En terceiro lugar, modifícase a Lei 5 / 2011 , de de 29 marzo, de Economía Social. 

Unha Lei que converteu no seu día ao noso país en pioneiro neste ámbito, e a nova norma pretende precisamente reforzar o noso compromiso e liderado en regulación en materia de Economía Social. E para iso, introdúcense os seguintes extremos:

-    Clarificar as tipoloxías e o catálogo de entidades que integran o sector, co ánimo de incorporar as novas fórmulas asociativas hoxe presentes no ámbito da Economía Social e xa recoñecidas a nivel europeo.

  -    Resignificar as políticas públicas de promoción da Economía Social. Esta actualización da norma reformula os obxectivos que deben internalizar as políticas públicas na actividade de promoción do sector. 

 En definitiva, as novidades que aquí se presentan, en caso de ser finalmente aprobadas, significarán un importante avance para adaptar o marco xurídico que regula a Economía Social ás novas circunstancias económicas e sociais, garantindo a súa coherencia e vixencia. 

Doutra banda, merece unha mención *especialla contratación pública estratéxica socialmente responsable, e a súa orientación ao servizo da ecoloxía e da innovación. Dirixir as compras das diferentes administracións públicas para fomentar prácticas socialmente desexables permite un crecemento sustentable e integrador. Así mesmo, garante un uso máis eficiente dos fondos públicos e ten un efecto *multiplicador para o desenvolvemento dunha economía intelixente, sustentable e integradora.

O Goberno de España puxo en marcha varias políticas e estratexias para fomentar a participación da Economía Social na contratación pública socialmente responsable, co obxectivo de impulsar a participación destas entidades na nosa economía e, ao mesmo tempo, promover un impacto social positivo a través das compras públicas.

En concreto, aLei 9 / 2017 , de de 8 novembro, de Contratos do Sector Públicoestablece que as Administracións Públicas poden e deben incluír criterios sociais, ambiental e éticos nos seus procesos de contratación. Isto inclúe a posibilidade de reservar contratos para as entidades de Economía Social, favorecendo a súa participación nos concursos públicos, e en termos máis precisos:  

•    A disposición adicional 4 , para Centros Especiais de Emprego de Iniciativa Social e Empresas de Inserción (entre as que se inclúen as cooperativas de iniciativa social que teñan por finalidade integrar laboralmente a persoas que sofren calquera tipo de exclusión social).
•    A disposición adicional 48 , para contratos de servizos de carácter social, cultural e de saúde a entidades que cumpran con diferentes principios de democracia económica.

Mediante o incentivo de cláusulas sociais nos contratos públicos, facilítase que as entidades da Economía Social estean mellor situadas para ser adxudicatarias de contratos públicos, garantindo a inserción laboral de persoas en risco de exclusión, a mellora das condicións laborais e o respecto da igualdade de xénero e do medio ambiente.

Do mesmo xeito, promóvese a formación e sensibilización dos/as funcionarios/as do sector público sobre a importancia da contratación responsable e o vínculo entre a contratación responsable e o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable (ODS), especialmente aqueles relacionados co traballo decente, a redución das desigualdades e o fomento dunha economía máis inclusiva e sustentable. 

Cabe destacar outros instrumentos nesta materia, como a Comisión Interministerial para o desenvolvemento e mellora da inclusión das cláusulas sociais na contratación pública, que vela polo fomento da mellora do emprego estable e de calidade, a información, a accesibilidade, as prescricións técnicas, a adxudicación ou a execución dos contratos. Esta Comisión, liderada polo Ministerio de Dereitos Sociais, conta co apoio decisivo do Ministerio de Traballo e Economía Social.

Nesta liña, a nivel comunitario, o informe do Consello Económico e Social Europeo publicado en outubro de 2024 pon de manifesto o potencial da contratación pública para as entidades da Economía Social, e fai unha serie de pedimentos, observacións e propostas específicas.

 Entre outras, ínstase á Comisión a acelerar as medidas do Plan de Acción para a Economía Social e a que recompile as publicacións e boas prácticas dos distintos Estados Membros. Doutra banda, chama aos Estados Membros a aplicar as medidas e accións da Recomendación do Consello, de de 27 novembro de , 2023 sobre o desenvolvemento de condicións marco para a Economía Social.
 

Cabe igualmente destacar os instrumentos financeiros no ámbito competencial da Dirección Xeral da Economía Social e da Responsabilidade Social das Empresas, como a convocatoria anual de axudas para actividades de promoción da Economía Social e da responsabilidade Social das Empresas e para sufragar gastos de funcionamento das entidades da Economía Social. A súa nova orde de bases publicouse en agosto, e está dotada cun orzamento de case oito millóns de euros. 

Outra acción que estamos a desenvolver desde a Dirección Xeral é o Plan Integral de Impulso á Economía Socialpara a xeración dun tecido económico inclusivo e sustentable, no marco dos Proxectos Estratéxicos para a Recuperación, Transformación e Resiliencia (PERTE). Co obxectivo de impulsar grandes iniciativas que contribúan claramente á transformación do noso tecido económico, no territorio español.

 Na primeira convocatoria destinamos ao redor de dez millóns de euros e na segunda convocatoria, que se está executando este ano, a cantidade orzada ascende a un oitenta millóns de euros, da cal existe unha proposta de resolución ao redor dos 60 millóns de euros.

Ademais, en aras de executar a totalidade do crédito dispoñible no marco do Plan Integral de Impulso á Economía Social, puxemos en marcha unha terceira convocatoria de subvencións cun orzamento máximo de ao redor dos 39 millóns de euros.

 En relación co PERTE, estamos a impulsar o Hub de Vangardada Economía Social, un proxecto ambicioso de ámbito internacional, que nos permitirá seguir situando á Economía Social española como referente a nivel mundial. Constará dun centro de estudos no que se avaliarán as políticas públicas e estudarase o seu papel na redución das desigualdades e a creación dun mercado de traballo máis inclusivo. Así mesmo, establecerá unha rede de intercambio de coñecementos que conectará empresas, institucións, organizacións sociais e academia co obxectivo de difundir as mellores prácticas; e, por último, albergará un laboratorio de proxectos innovadores co que se contribuirá a estender esta alternativa económica, fomentar o emprendimiento colectivo sen descoidar a competitividade no sector.

Cabe sinalar que nos atopamos nun momento moi favorable no que se refire a o financiamento dispoñible para as entidades do ecosistema da Economía Social.

 Así, aos 100 millóns do Plan Integral de Impulso á Economía Social hai que sumarlle posibilidades como o programa ÉFESO, financiado con recursos do Fondo Social Europeo + para actuacións estatais de educación e formación, emprego e Economía Social, un programa no que o SEPE é o organismo intermedio e que conta cun total de . 1 301 . 598 . 089 euros. A esta cantidade hai que engadir os fondos para as Comunidades Autónomas, Ceuta e Melilla.

 Por outra  parte, a Fundación Estatal para a Formación no Emprego (FUNDAE), conta con iniciativas como a plataforma formativa en liña dirixida a socios e traballadores que prestan os seus servizos en empresas e entidades da Economía Social, dotada cun millón de euros no marco dos Fondos Next Generation da Unión Europea, sen prexuízo doutras como a convocatoria que aprobou recentemente o SEPE para a execución de programas de formación de ámbito estatal, dirixidos prioritariamente ás persoas ocupadas, que conta con programas de formación transversais dirixidos a persoas traballadoras e socias da Economía Social dotados cun orzamento de máis de millóns 6 de euros para o 2025 ano .

En definitiva, o momento, no que se refire a posibilidades de financiamento do ecosistema da Economía Social, é inmellorable, e debemos aproveitar a oportunidade. 
 

Por outra banda, impulsáronse espazos de colaboración, como a reactivación do Consello de Fomento da Economía Social, que renovou o seu funcionamento tras unha década de inactividade e que funciona como órgano consultivo asesor do Goberno, reunindo a representantes das Comunidades Autónomas, de diferentes ministerios, así como a persoas de recoñecido prestixio na materia, organizacións sindicais e representativas do sector.

 Adicionalmente, dado que unha das funcións asignadas ao Ministerio de Traballo e Economía Social consiste no reforzo da visibilidade do sector, con periodicidade anual e de maneira rotatoria, unha cidade española é designada Capital da Economía Social. A capitalidade da Economía Social non só promove o emprendimiento e a xeración de emprego de calidade, senón que tamén fomenta a cohesión territorial e a integración social, visibilizando experiencias relevantes e promovendo o debate ao redor dunha economía con outra orde de prioridades. San Sebastián foi Capital da Economía Social durante o pasado ano, asinándose un manifesto por máis de vinte países membros da Unión Europea, logrando así un fito que resoou non unicamente no noso país, senón tamén a nivel comunitario. Para o 2025 , aprobamos no Consello para o Fomento da Economía Social a capitalidade deste ano, que recaeu en . . Murcia

Así mesmo, conseguimos dixitalizar o Rexistro Estatal de Cooperativas, acción na que traballamos moi duramente. Unha acción que se traducirá nun funcionamento áxil e cruzado de datos entre Administracións, facilitando o desenvolvemento destas entidades. O Rexistro Estatal de Cooperativas xoga un papel crave na supervisión e control das cooperativas en España, asegurando que cumpran cos principios da Economía Social e non se desvirtúen no seu funcionamento.

 Do mesmo xeito, no marco do Programa de Estudos do Ministerio de Traballo e Economía Social, a Dirección Xeral da Economía Social e da Responsabilidade Social das Empresas financia estudos na materia co obxecto de profundar o coñecemento para a mellor toma de decisións públicas.

En relación coa información estatística, promovemos a elaboración de datos actualizados e fiables para realizar unha análise diferencial do ecosistema. Esta acción, leva a cabo da man doutros importantes actores como o Instituto Nacional de Estatística, co que estamos a colaborar para a publicación dunha Conta Satélite da Economía Social, que suporá un avance significativo na materia e o Centro Internacional de Investigación e Información sobre a Economía Pública, Social e Cooperativa (CIRIEC).

 En relación co anterior, o Ministerio de Traballo e Economía Social edita unha revista e un número ao ano está dedicado integramente á Economía Social, co propósito específico de fomentar o seu desenvolvemento e garantir unha maior difusión. Esta revista inclúe contribucións de todas as disciplinas, e dos diferentes ámbitos implicados. 
 

Por último, cabe destacar o rol activo do noso país e do noso Ministerio na promoción da Economía Social na esfera internacional, na que recentemente se conseguiron fitos históricos.

Algúns exemplos son a adopción, en abril de , 2023 da Resolución da Asemblea Xeral da Organización das Nacións Unidas en Economía Social e Solidaria e, a aprobación, en novembro de , 2023 da Recomendación do Consello da Unión Europea sobre o desenvolvemento de condicións marco para a Economía Social. Esta última consolida o papel da Economía Social ofrecendo, entre outras certezas, a primeira definición de Economía Social a nivel europeo.

 Por outra banda, a Recomendación da Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico sobre a Economía Social e Solidaria e a Innovación Social recomenda aos gobernos unha contorna institucional mediante a intervención das partes interesadas, que facilite a coordinación, fomente a coherencia e a eficacia, e axude a integrar a Economía Social nas políticas públicas e en todas as ordes de goberno.

 No plano comunitario, a Declaración de Luxemburgo xa estableceu que a Unión Europea debe chegar a un entendemento común sobre o alcance da Economía Social e avogar pola celebración de encontros e desenvolvemento de acordos. E para garantir isto creouse, por proposta de España, o Comité de seguimento para a Declaración de Luxemburgo.

 España é percibido en Europa como un referente no ámbito da Economía Social, e o noso compromiso neste sentido reafirmouse tras o protagonismo que se lle outorgou durante a presidencia española do Consello da Unión Europea, cunha mensaxe potente para unha Economía Social máis forte, inclusiva e feminista.

 E nesta mesma liña, a Folla de Ruta de Lieja para a Economía Social na Unión Europea, adoptada en febreiro de con 2024 a participación de España, preséntase como o compromiso de Estados 19 Membros para continuar fortalecendo ás entidades da Economía Social e dá continuidade ao manifesto de “Economía San Sebastián Social: persoas, planeta, acción”.

A isto engádese a recente renovación por parte do Parlamento Europeo do Intergrupo de Economía Social. Esta renovación resulta clave para garantir o diálogo e xerar contornas favorables ao desenvolvemento da Economía Social nesta lexislatura.

 Pola súa banda, o Grupo de Expertos de Economía Social e Empresas Sociais (GECES), do cal forma parte España a través do Ministerio de Traballo e Economía Social, asesora á Comisión nas iniciativas relativas a este modelo de empresa.

 Adicionalmente, a Rede Iberoamericana de Fomento da Economía Social e Solidaria(RIFESS) impulsada activamente por España, constitúese como o foro de intercambio de boas prácticas en Latino América e o Caribe. Os países fundadores (España, Méjico, Colombia e Brasil), así como os países membros (Chile, Costa Rica, Guatemala e Paraguai) estamos a traballar para ampliar a rede na rexión
 

A todos estes ámbitos de actuación, súmanse os compromisos que temos por diante os próximos anos, entre os que se atopa, por unha banda, a posta en marcha dos desenvolvementos regulamentariosunha vez apróbese o hoxe Proxecto de Lei Integral de Impulso á Economía Social.

Neste sentido, é fundamental destacar o Catálogo de Entidades de Economía Social Estatal, unha iniciativa que recollerá os diferentes tipos de entidades integrantes da Economía Social, recoñecidas no artigo 5 da Lei 5 / 2011 , de de 29 marzo, de Economía Social, así como outras que poidan incorporarse tendo en conta os principios establecidos no artigo 4 da citada norma.

O Catálogo de Entidades de Economía Social Estatal, que será público e terá carácter declarativo, será un instrumento fundamental que nos permitirá non só coñecer de maneira detallada as entidades que forman parte do ecosistema da Economía Social, senón tamén unha referencia á hora de medir estatisticamente o impacto desta forma de entender o desenvolvemento.

 E, doutra banda, resulta fundamental retomar o debate da fiscalidade especial que debe asistir ás diferentes entidades que compoñen a Economía Social, como é o caso das cooperativas de vivenda en cesión de uso ou as sociedades laborais, sendo conscientes de que a regulación actual é insuficiente para seguir incentivando a creación deste tipo de fórmulas e que, por tanto, debe abordarse a súa reforma.

En conclusión, a través do conxunto de iniciativas e actividades que se están desenvolvendo, así como coa folla de ruta que temos para o futuro, tanto no ámbito nacional como internacional, o Ministerio de Traballo e Economía Social reafirma o seu empeño firme coa Economía Social, situándoa como un modelo crave na protección dos dereitos laborais.